"Absolutna sensacja". Odnaleziono nagranie z pogrzebu Piłsudskiego

W 91. rocznicę śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego Narodowe Archiwum Cyfrowe po raz pierwszy opublikowało w całości unikatowy film przedstawiający krakowskie uroczystości pogrzebowe z 18 maja 1935 roku. To niezwykłe nagranie, odnalezione po ponad dziewięciu dekadach, zostało zabezpieczone przez Archiwa Państwowe dzięki skorzystaniu z prawa pierwokupu na aukcji i trafiło do publicznego zasobu narodowego zamiast do prywatnej kolekcji.

Udostępniony materiał ma w tej chwili charakter techniczny i poglądowy, jednak już dziś stanowi jedno z najcenniejszych odkryć archiwalnych ostatnich lat. Film pokazuje tłumy żałobników zgromadzonych w Krakowie, fragmenty pochodu pogrzebowego oraz najważniejsze postacie życia publicznego II Rzeczypospolitej, w tym prezydenta Ignacego Mościckiego i generała Edwarda Śmigłego-Rydza towarzyszącego Aleksandrze Piłsudskiej.

– To jeden z tych momentów, które przypominają nam, dlaczego istnienie archiwów państwowych ma fundamentalne znaczenie dla kultury i historii narodowej. Dzięki zdecydowanym działaniom Narodowego Archiwum Cyfrowego oraz wsparciu Archiwum Narodowego w Krakowie włączyliśmy do zbiorów publicznych kolejny fragment polskiego dziedzictwa – unikatowy, nigdy wcześniej w całości niepublikowany amatorski zapis filmowy krakowskich uroczystości pogrzebowych Marszałka Józefa Piłsudskiego z 18 maja 1935 roku – podkreśla dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych.

Pogrzeb, który zatrzymał Polskę

Śmierć Józefa Piłsudskiego 12 maja 1935 roku była jednym z najbardziej przejmujących wydarzeń w historii II RP. Twórca Legionów Polskich, Naczelnik Państwa i symbol odzyskanej niepodległości odgrywał kluczową rolę w budowie polskiej państwowości po 1918 roku.

Uroczystości pogrzebowe trwały sześć dni i zgromadziły miliony Polaków pogrążonych w żałobie. Kulminacyjnym momentem był pochówek Marszałka w kryptach Katedry Wawelskiej w Krakowie – miejscu spoczynku królów i bohaterów narodowych. Wydarzenia z 18 maja 1935 roku na trwałe zapisały się w pamięci zbiorowej jako symboliczne zamknięcie epoki Piłsudskiego.

Jedyny taki film

Autor nagrania, Tadeusz Rowiński, zarejestrował materiał na taśmie 8 mm. Film trwa 7 minut i 32 sekundy, jest niemy i został nakręcony z dwóch punktów obserwacyjnych – z okna kamienicy przy ul. Wiślanej oraz z jednej z kamienic przy krakowskim Rynku Głównym.

To właśnie prywatny, amatorski charakter nagrania czyni je tak wyjątkowym. W przeciwieństwie do oficjalnych kronik filmowych przygotowywanych przez Polską Agencję Telegraficzną, materiał pokazuje wydarzenia z perspektywy zwykłego świadka, bez inscenizacji i propagandowej narracji.

– Pogrzeb Józefa Piłsudskiego był jednym z ważniejszych wydarzeń w historii II RP. Każde nowe źródło ma wartość nie do przecenienia. Ten film mógł trafić do prywatnego sejfu. Dzięki archiwom państwowym trafia do wspólnej pamięci. A mówimy o materiale bezcennym – nie dlatego, iż jest sensacyjny, ale dlatego, iż jest jedyny – mówi dr Pietrzyk.

Archiwa Państwowe uratowały bezcenne nagranie

Unikatowa taśma została odnaleziona na rynku antykwarycznym w ofercie Krakowskiego Domu Aukcyjnego. Po identyfikacji materiału Narodowe Archiwum Cyfrowe skorzystało z ustawowego prawa pierwokupu, działając na podstawie ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

Eksperci z Archiwum Narodowego w Krakowie ocenili stan zachowania taśmy jako dobry lub bardzo dobry, co umożliwiło jej bezpieczne przejęcie i rozpoczęcie prac nad cyfrowym zabezpieczeniem materiału.

– Prawo pierwokupu to nie procedura administracyjna, ale realne narzędzie ratowania dziedzictwa narodowego. Publikujemy wersję techniczną, bo chcemy jak najszybciej udostępnić materiał badaczom i pasjonatom historii. Jednocześnie rozpoczynamy proces cyfrowego zabezpieczenia obrazu – zaznacza Katarzyna Kalisz.

Początek procesu digitalizacji

Opublikowana 12 maja 2026 roku wersja filmu ma charakter techniczny i stanowi pierwszy etap prac nad pełnym opracowaniem materiału. Po zakończeniu procesu konserwacji i digitalizacji Narodowe Archiwum Cyfrowe planuje udostępnienie filmu w jakości odpowiadającej jego historycznej randze.