Czy zabranie wody w krakowskich kranach? Dr Tadeusz Bochnia wyjaśnia, czy jest się czego bać (Nasza rozmowa)

Odsłonięte dno Zalewu Dobczyckiego. Dr Bochnia wyjaśnia, czy jest się czego bać

Zdjęcia odsłoniętego dna i cofniętej linii brzegowej Zalewu Dobczyckiego wywołały w internecie falę pytań o suszę, jakość wody i bezpieczeństwo dostaw dla Krakowa. Zalew Dobczycki to najważniejsze źródło wody pitnej dla aglomeracji krakowskiej i odpowiada za około 60 proc. wody trafiającej do kranów mieszkańców. Jak jednak przekonują eksperci, nie ma powodów do niepokoju.

Ostatnie lata wyraźnie pokazują, jak dynamicznie zmieniają się warunki hydrologiczne w południowej Polsce. Coraz częściej funkcjonujemy od skrajności do skrajności: wiosną i wczesnym latem mierzymy się z gwałtownymi ulewami oraz podtopieniami, by kilka miesięcy później obserwować dotkliwą suszę. Jej skutki najmocniej widać dopiero jesienią.

Zbiornik w Dobczycach łączy kilka funkcji, które nie zawsze łatwo pogodzić. Jest źródłem wody dla mieszkańców, służy produkcji energii i pomaga chronić tereny położone poniżej zapory przed powodzią. Nie chodzi więc wyłącznie o zgromadzenie jak największej ilości wody. Trzeba również pozostawić miejsce na przyjęcie jej nadmiaru podczas intensywnych opadów. Poziom zalewu zależy zatem zarówno od pogody, jak i od zasad gospodarowania jego zasobami.

W ostatnim czasie w mediach społecznościowych popularność zdobywają zdjęcia pokazujące obniżony poziom wody w Zbiorniku Dobczyckim. W komentarzach dominują głosy zaniepokojenia oraz obawy o to, czy nie obudzimy się któregoś dnia bez wody w kranie. Jednak czy niski stan wody w Dobczycach to sygnał kryzysu, czy raczej sezonowy efekt suchego lata widoczny z opóźnieniem? Jak wygląda bezpieczeństwo dostaw wody do Krakowa, czy spadek poziomu wpływa na jakość kranówki i czy mieszkańcy powinni robić zapasy wody butelkowanej? Na te i wiele innych tematów rozmawiamy z dr. Tadeuszem Bochnią, zastępcą dyrektora produkcji wody Wodociągów Miasta Krakowa.

Patryk Trzaska (KRKnews): W ostatnim czasie w internecie pojawia się wiele zdjęć odsłoniętego dna oraz obniżonej linii brzegowej Zalewu Dobczyckiego. Wywołują one duże emocje. Na ile jest to naturalne, sezonowe wahanie poziomu wody, a na ile efekt postępującej suszy hydrologicznej w Małopolsce? Czy obniżenie poziomu wody odsłania również problem zamulania zbiornika? Czy jego pojemność użytkowa realnie się zmniejszyła?

Dr Tadeusz Bochnia: Susza hydrologiczna rzeczywiście występuje i ją obserwujemy. Trzeba jednak pamiętać, iż susza ma kilka faz. Najpierw pojawia się susza atmosferyczna, czyli brak opadów. Następnie susza glebowa, która powoduje problemy m.in. w rolnictwie. Kolejnym etapem jest susza hydrologiczna, oznaczająca obniżenie poziomu wód powierzchniowych: w rzekach, jeziorach, potokach i zbiornikach zaporowych. Ostatnią fazą jest susza hydrogeologiczna, podczas której obniża się poziom wód podziemnych.

Susza hydrologiczna jest związana ze zmianami klimatu i obserwujemy ją coraz częściej. Jednocześnie ma charakter sezonowy, ponieważ zwykle występuje pod koniec lata, gdy opadów jest niewiele. Później zasoby wodne są uzupełniane przez deszcze i w tej chwili zaczynamy już obserwować ten proces. Zbiornik Dobczycki jest głównym źródłem zaopatrzenia aglomeracji krakowskiej w wodę. Odpowiada za około 60 proc. wody trafiającej do krakowskich kranów. Obecna sytuacja nie stanowi jednak zagrożenia dla dostaw. To, co w tej chwili obserwujemy, mieści się w ramach normalnego gospodarowania wodą w zbiorniku. Zasady jego funkcjonowania określa instrukcja przygotowana przez Wody Polskie. Zakłada ona, iż w okresie letnim utrzymywana jest rezerwa powodziowa. Dopuszcza również obniżenie poziomu piętrzenia do rzędnej 264 metrów. Normalny poziom piętrzenia wynosi natomiast 269,9 metra.

Mówimy więc o możliwym obniżeniu poziomu wody o około sześć metrów. Kilka dni temu zbiornik osiągnął rzędną 264 metrów, co skutkowało ograniczeniem odpływu wody przez elektrownię. Wcześniej wynosił on około 2,5 metra sześciennego na sekundę, a następnie został zmniejszony do około 1,5 metra sześciennego na sekundę. Dzięki temu spadek poziomu wody został zatrzymany. Od dwóch dni obserwujemy choćby wzrost poziomu piętrzenia. W ciągu jednej doby przybyło około pięciu centymetrów wody. Przy normalnym poziomie piętrzenia w zbiorniku znajduje się około 114 milionów metrów sześciennych wody. Przy rzędnej 264 metrów jest to około 62 milionów metrów sześciennych. Można więc powiedzieć, iż w tej chwili zbiornik zawiera mniej więcej połowę swojej normalnej objętości wody.

Bezpieczeństwo dostaw zapewnia jednak konstrukcja ujęcia wieżowego. Umożliwia ono pobieranie wody z trzech różnych głębokości: około 5, 10 i 15 metrów poniżej lustra wody przy normalnym poziomie zbiornika. w tej chwili pierwszy poziom poboru został odsłonięty, ale przez cały czas możemy korzystać z dwóch pozostałych. Co więcej, minimalny poziom zbiornika określony w dokumentacji wynosi 256,7 metra, czyli około osiem metrów mniej niż obecnie. Taki poziom nigdy nie został osiągnięty. choćby gdyby jednak do tego doszło, trzecie okno wlotowe ujęcia przez cały czas znajdowałoby się pod wodą i umożliwiałoby jej pobieranie. Nie ma zatem ryzyka ograniczenia dostaw wody do Krakowa. Podobne sytuacje zdarzają się co kilka lub kilkanaście lat. Ostatni raz pierwszy poziom poboru został odsłonięty w 2012 roku, a wcześniej około 2002 lub 2003 roku. Z punktu widzenia zaopatrzenia Krakowa w wodę nie stanowi to zagrożenia.

Patryk Trzaska: Na forach internetowych pojawiają się również pytania o jakość wody. Czy obniżenie poziomu w Zalewie Dobczyckim utrudnia proces jej uzdatniania albo wpływa na jakość wody płynącej z kranów? Krakowska kranówka uchodzi przecież za jedną z lepszych w Polsce.

Dr Tadeusz Bochnia: Obecna sytuacja nie wpływa na jakość wody. Woda w Zalewie Dobczyckim przez cały czas jest bardzo dobrej jakości. W porównaniu z innymi źródłami, z których korzystamy, pozostaje surowcem o najwyższych parametrach. Również pod względem zawiesiny, mierzonej poprzez badanie mętności, nie wymaga szczególnie skomplikowanego procesu uzdatniania. Zakład uzdatniania wody jest przygotowany do pracy z surowcem znacznie gorszej jakości niż ten, który mamy obecnie. Nie ma potrzeby zmiany układu technologicznego ani zwiększania dawek koagulantów. Pracujemy w takim samym reżimie jak przy pełnym zbiorniku.

Jedynym odczuwalnym skutkiem jest większe zużycie energii. Ponieważ lustro wody znajduje się około pięciu metrów niżej, pompy muszą podnieść wodę o dodatkowe pięć metrów, zanim trafi ona do zakładu uzdatniania. Normalnie różnica wysokości wynosi około 70 metrów, więc w tej chwili jest nieco większa. Nie ma to jednak wpływu na jakość wody. przez cały czas spełnia ona najwyższe wymagania wynikające z obowiązujących przepisów i unijnych regulacji.

Patryk Trzaska: Z danych Wód Polskich i Wodociągów Miasta Krakowa wynika, iż w ostatnim czasie pobór wody był większy niż dopływ do zbiornika. Czy w perspektywie kolejnych lat taki trend może doprowadzić do problemów, czy mieszkańcy mogą być spokojni?

Dr Tadeusz Bochnia: Mieszkańcy mogą być spokojni. Rzeczywiście, jeszcze kilka dni temu dopływ do zbiornika był mniejszy niż łączny odpływ. W momencie osiągnięcia rzędnej 264 metrów do zbiornika wpływało około 0,7 metra sześciennego wody na sekundę. Jednocześnie przez elektrownię wypływało około 2,5 metra sześciennego na sekundę, a na potrzeby Krakowa pobieraliśmy około 1,5–2 metrów sześciennych. Chwilowy bilans był więc niekorzystny. Sytuacja już się jednak poprawiła. Opady w okolicach Dobczyc, w górach i w zlewni Raby zwiększyły dopływ do zbiornika.

Jeżeli spojrzymy na bilans roczny, sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Zbiornik zawsze odbudowuje swoje zasoby. Obniżony poziom może utrzymywać się do połowy grudnia, ale w drugiej części zimy i na początku wiosny, zwykle od stycznia do marca, wraca do normalnego poziomu, a czasami choćby go przekracza. Podobne zjawiska obserwujemy cyklicznie, mniej więcej co dziesięć lat. Nie zakładamy scenariusza, w którym ujemny bilans utrzymywałby się przez cały rok. W przypadku Klimkówki dopływy z Ropy są znacznie mniejsze, a zlewnia jest nieporównywalnie mniejsza niż zlewnia Raby. W Dobczycach takiego ryzyka w tej chwili nie widzimy. Poziom wody powinien się odbudować. o ile opady będą się utrzymywać, może to nastąpić jeszcze przed grudniem.

Patryk Trzaska: Zalew Dobczycki odpowiada za około 60 proc. wody dostarczanej do aglomeracji krakowskiej. Skąd pochodzi pozostałe 40 proc.? Co stałoby się w sytuacji, gdyby zbiornik z jakiegoś powodu był niedostępny?

Dr Tadeusz Bochnia: System zaopatrzenia Krakowa w wodę jest mocno zdywersyfikowany. Mamy cztery zakłady uzdatniania wody. Poza zakładem Raba, korzystającym ze zbiornika Dobczyckiego, funkcjonują zakłady Bielany, Rudawa i Dłubnia. Zakład Raba składa się z dwóch niezależnych części, które mogą pracować osobno. Jeszcze przed napełnieniem zbiornika w 1986 roku przez kilkanaście lat funkcjonowało ujęcie bezpośrednio na Rabie. Zakład Raba I potrafił wówczas produkować ponad 100 tys. metrów sześciennych wody na dobę, czyli mniej więcej tyle, ile cały zakład produkuje obecnie.

Nawet w katastrofalnym scenariuszu, na przykład w przypadku zniszczenia zapory, Raba przez cały czas by płynęła i mogłaby pozostać głównym źródłem zaopatrzenia Krakowa. Dysponujemy odpowiednią infrastrukturą do uzdatniania i przesyłu wody, a sam system przesyłowy jest zdublowany. Pozostałe zakłady pobierają wodę z rzek. Zakład Bielany korzysta z Sanki, zakład Rudawa z Rudawy, a zakład Dłubnia z Dłubni. Rudawa posiada także zapasowe zbiorniki wody surowej w Podkamyku. Stanowią one dodatkową rezerwę, niezależną od bieżącego poboru z rzeki. Łączne możliwości produkcyjne wszystkich zakładów wynoszą około 300 tys. metrów sześciennych wody na dobę. Kraków zużywa w tej chwili około 150–160 tys. metrów sześciennych, czyli mniej więcej połowę dostępnych mocy.

Susza wpłynęła także na poziom wody w Rudawie, Dłubni i Sance. Przepływy są niższe, ale przez cały czas wystarczające do normalnego funkcjonowania systemu. Każde ujęcie ma pozwolenie wodnoprawne określające maksymalny pobór. W przypadku zbiornika Dobczyckiego jest to 2,5 metra sześciennego na sekundę, ale zwykle nie wykorzystujemy tej wartości, ponieważ nie ma takiej potrzeby. Dodatkowo dysponujemy prawie 300 tys. metrów sześciennych uzdatnionej wody zgromadzonej w zespołach zbiorników wodociągowych. Przy normalnym zużyciu jest to zapas wystarczający dla Krakowa na około dwie doby. Gdyby wszystkie cztery zakłady nagle przestały działać, na przykład z powodu poważnej awarii zasilania, zapas ten pozwoliłby utrzymać dostawy bez odczuwalnych ograniczeń dla mieszkańców. Taki scenariusz jest jednak bardzo mało prawdopodobny. Zakłady znajdują się w różnych lokalizacjach, korzystają z różnych źródeł wody i są zasilane z niezależnych źródeł energii. Posiadamy także zasilanie rezerwowe.

Dlatego scenariusz, w którym z powodu suszy w Krakowie zabraknie wody, jest skrajnie mało prawdopodobny. Oczywiście mogą wystąpić incydentalne zdarzenia, takie jak awarie lub zaniki zasilania, ale system jest przygotowany również na takie sytuacje.

Patryk Trzaska: Dlaczego zdjęcia odsłoniętego dna zbiorników pojawiają się dopiero we wrześniu i październiku, a nie w czerwcu, lipcu czy sierpniu, kiedy temperatury są najwyższe?

Dr Tadeusz Bochnia: Skutki braku opadów pojawiają się z opóźnieniem. Obniżenie poziomu wód powierzchniowych jest efektem dłuższego okresu bez deszczu, a nie wyłącznie wysokiej temperatury w konkretnym dniu czy miesiącu. Wiosną opadów jest zwykle stosunkowo dużo. Występują także roztopy. Kolejny okres zwiększonego ryzyka opadów przypada w okolicach czerwca, kiedy mogą występować tzw. deszcze świętojańskie. Właśnie dlatego instrukcje gospodarowania wodą w zbiornikach zakładają utrzymywanie rezerwy powodziowej przed okresami, w których spodziewamy się intensywnych opadów. W czerwcu problemem częściej bywa nadmiar wody niż jej niedobór. Występują wtedy ulewy, deszcze nawalne, podtopienia i lokalne powodzie. o ile jednak lato jest ciepłe i suche, poziom wody obniża się stopniowo. Skutki pogody z lipca i sierpnia stają się najbardziej widoczne dopiero we wrześniu lub październiku. Wówczas mogą zostać odsłonięte elementy infrastruktury lub dawnej zabudowy, które normalnie znajdują się pod wodą.

Takie obrazy przyciągają uwagę. Ludzie przyjeżdżają, spacerują po odsłoniętym terenie i robią zdjęcia. W Klimkówce niski poziom wody także stał się swego rodzaju atrakcją turystyczną. Pojawiają się tam również poszukiwacze metali. Najważniejszy jest jednak roczny rozkład opadów. Wiosną i w czerwcu zasoby wodne są uzupełniane. Skutki suchego lata widzimy dopiero po kilku tygodniach, właśnie we wrześniu i październiku.

Patryk Trzaska: W internecie pojawiają się wpisy instruujące mieszkańców, ile wody butelkowanej powinni kupić „na czarną godzinę”. Autorzy przekonują, iż w czasie suszy wody może zabraknąć albo może ona zdrożeć. Czy mieszkańcy Krakowa powinni robić takie zapasy?

Dr Tadeusz Bochnia: Trzeba rozróżnić dwa rodzaje sytuacji. Istnieją zalecenia dotyczące przygotowania się na zagrożenia wojenne lub inne skrajne zdarzenia. W zestawach ewakuacyjnych rzeczywiście powinien znajdować się zapas wody pitnej, ponieważ nie wiadomo, czy w takiej sytuacji będzie można korzystać z wody w domu. Są to jednak zupełnie inne zagrożenia niż susza, o której w tej chwili rozmawiamy. Jesteśmy dziś bardzo podatni na informacje pojawiające się w mediach społecznościowych. Część z nich jest nieprawdziwa lub celowo manipulowana. o ile ktoś zachęca do masowego kupowania wody butelkowanej bez realnego zagrożenia, należy podchodzić do tego bardzo ostrożnie. Można zastanawiać się, czy nie chodzi o wywołanie paniki i zwiększenie sprzedaży.

Mieliśmy już podobną sytuację. W jednym z dopływów Rudawy zauważono wyciek nieznanej substancji. W mediach społecznościowych pojawiła się informacja, iż woda w Krakowie może zostać skażona. Była to wiadomość nieprawdziwa, opublikowana bez sprawdzenia, jakie zabezpieczenia posiadają wodociągi. Każde nasze ujęcie jest wyposażone w stację wczesnego ostrzegania. Automatycznie mierzy ona parametry jakości wody, zanim zostanie ona pobrana. Gdyby wykryto skażenie, ujęcie zostałoby zamknięte. Dzięki nadwyżce mocy produkcyjnych możemy wówczas dostarczać wodę z innego zakładu.

Jeżeli pojawiają się sygnały o pogorszeniu jakości wody w jednej z rzek, możemy czasowo wstrzymać pobór, choćby gdy nie ma bezpośredniego skażenia. Nie ma sensu zwiększać kosztów uzdatniania, skoro dany obszar można zasilić wodą z innego źródła. Przykładowo teren normalnie zaopatrywany przez zakład Dłubnia może otrzymać wodę z zakładu Raba. W przypadku wspomnianego zdarzenia nie było zagrożenia dla mieszkańców, a mimo to w sklepach zaczęto masowo wykupywać wodę. Pokazuje to, jak łatwo fałszywa lub niesprawdzona informacja może wywołać panikę.

Z punktu widzenia obecnej sytuacji hydrologicznej nie ma żadnego powodu, aby magazynować w domu dodatkową wodę. System zaopatrzenia Krakowa działa normalnie, nie wdrażamy żadnych procedur kryzysowych, a woda spełnia wszystkie wymagania i jest bardzo dobrej jakości. Warto oczywiście zastanowić się, jak postępować w sytuacjach naprawdę ekstremalnych, i mieć podstawowy zestaw awaryjny. w tej chwili nie mamy jednak do czynienia z kryzysem ani sytuacją, która uzasadniałaby robienie dodatkowych zapasów wody.