FELIETON. Pułapka rentowa

Pułapka rentowa. Dlaczego coś, co blokuje rozwój osobisty osób z niepełnosprawnościami, nie może zostać natychmiast zlikwidowane? jeżeli śledzicie moje teksty, z pewnością zauważyliście, iż układają się one w pewną logiczną całość, w opowieść o dążeniu do normalności. A czym jest owa normalność w tym kontekście? Dla mnie jest to po prostu w pełni niezależne życie, o którym wielokrotnie już tutaj pisałem. Uważam, iż jest ono niezbywalnym prawem i powinno być absolutnym priorytetem dla nas wszystkich.

Prowadziłem Was przez meandry strategii edukacyjnych, tłumacząc, iż wiedza to oręż, który pozwala walczyć o swoje miejsce w świecie. Razem zaglądaliśmy do Powiatowego Urzędu Pracy w Iławie, szukając ofert, które nie byłyby tylko statystyką, ale realną szansą na karierę. Z fascynacją opisywałem Wam wizytę w Ośrodku Wsparcia i Testów w Olsztynie czy możliwości, jakie daje wirtualna rzeczywistość (VR) w rehabilitacji. Wtedy czuliśmy powiew przyszłości – widzieliśmy technologię, która burzy mury, egzoszkielety, które pozwalają wstać, i oprogramowanie, które pozwala pracować samym wzrokiem.

Wydawałoby się, iż mamy wszystko: wiedzę, chęci, technologię i wsparcie samorządu. A jednak, gdy wielu z Was staje w blokach startowych, gotowych do biegu po niezależność, nagle wyrasta przed Wami mur. Nie jest on zbudowany z cegieł. Jest niewidzialny, utrwalony w przepisach i paradoksalnie zwany wsparciem. To pułapka rentowa.

Mechanizm strachu, czyli jak system karze za ambicję

Wyobraźcie sobie sytuację: po latach rehabilitacji i nauki, zdobywacie wymarzoną pracę. Czujecie dumę. Pierwsza pensja, plany na przyszłość. I nagle pojawia się chłodna kalkulacja. System mówi: Stop. jeżeli zarobisz za dużo, zabierzemy Ci to, co miało Cię chronić. Dla przypomnienia – pułapka rentowa to mechanizm, który sprawia, iż aktywność zawodowa staje się hazardem. Zgodnie z danymi na 2025 rok, wisi nad nami sztywny sufit. jeżeli Wasz przychód przekroczy 70 proc. przeciętnego wynagrodzenia, renta zostanie zmniejszona. jeżeli przekroczycie 130 proc. – świadczenie zostanie zawieszone. W praktyce oznacza to życie z kalkulatorem w ręku. Czy przyjąć awans? Czy wziąć dodatkowe zlecenie? Czy zgodzić się na premię? Zamiast cieszyć się z sukcesu, czujecie lęk, iż za chwilę stracicie stabilny grunt pod nogami, jakim jest renta. System, który powinien być trampoliną, staje się złotą klatką. Mówi Wam wprost: Siedź cicho, nie wychylaj się, bądź biedny, ale bezpieczny.

Garść konkretów: jak wyglądają liczby na przełomie 2025 i 2026 roku?

Abyście nie musieli szukać w gąszczu przepisów, przygotowałem dla Was jasne zestawienie aktualnych progów. Pamiętajcie, iż limity te dotyczą osób pobierających renty z tytułu niezdolności do pracy, wcześniejsze emerytury, renty socjalne oraz niektóre renty rodzinne (nie dotyczą Was, jeżeli osiągnęliście już powszechny wiek emerytalny lub pobieracie renty wojenne). Przyjrzyjmy się zasadom gry, które obowiązują od grudnia 2025 do lutego 2026 roku.

Próg bezpieczny (70 proc. przeciętnego wynagrodzenia)

To kwota 6 140,20 zł brutto miesięcznie. jeżeli Wasz przychód z pracy nie przekroczy tej sumy, renta jest wypłacana w pełnej wysokości. Co jeżeli zarobicie więcej? Świadczenie zostanie pomniejszone o kwotę przekroczenia, jednak nie więcej niż o maksymalną kwotę zmniejszenia (dla całkowitej niezdolności do pracy to ok. 939,61 zł, a dla częściowej – ok. 704,75 zł).

Próg krytyczny (130 proc. przeciętnego wynagrodzenia)

To kwota 11 403,30 zł brutto miesięcznie.Przekroczenie tej granicy oznacza, iż ZUS zawiesi wypłatę Waszego świadczenia za dany miesiąc.

Co przyniesie reszta 2026 roku?

Musicie zachować czujność, ponieważ limity te nie są stałe – zmieniają się co kwartał (1 marca, 1 czerwca i 1 września) w oparciu o dane GUS. Prognozy są ostrożnie optymistyczne: szacuje się, iż średnie wynagrodzenie w 2026 roku może wynieść ok. 9 420 zł. jeżeli te przewidywania się sprawdzą, w kolejnych kwartałach progi mogą wzrosnąć do ok. 6 594 zł (70 proc.) oraz 12 246 zł (130 proc.). Zawsze sprawdzajcie aktualne wskaźniki na stronie zus.pl lub w placówce, zanim podejmiecie decyzję o dodatkowym zleceniu. Pamiętajcie też, iż przekroczenie limitów wymaga rozliczenia się z ZUS do końca lutego następnego roku – warto trzymać rękę na pulsie, by uniknąć niespodziewanego zwrotu pieniędzy.

Głos z Kongresu: Prawa człowieka to nie teoria

Nie bez powodu w nazwie wydarzenia, jakim był XI Kongres Osób z Niepełnosprawnościami, zostało zastosowane bardzo mocne hasło: Prawa w Odwrocie. Tam, w Warszawie, głośno wybrzmiało to, co wielu z Was czuje na co dzień w Iławie czy okolicach. Musimy skończyć z modelem charytatywnym, w którym państwo łaskawie daje, a zacząć wdrażać model prawoczłowieczy. Fundamentem jest tu Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, którą Polska ratyfikowała, zobowiązując się do jej przestrzegania. Artykuł 27. tej Konwencji nie pozostawia złudzeń – mamy prawo do pracy na zasadzie równości z innymi. Prawo do zarabiania na życie, do awansu, do godnej płacy. Pułapka rentowa jest zaprzeczeniem tych ideałów. Zamiast wspierać Waszą przedsiębiorczość, system traktuje Was jak dzieci, które trzeba kontrolować, by nie miały za dobrze. To bolesny dysonans między międzynarodowym prawem a naszą krajową, a w konsekwencji lokalną, rzeczywistością.

Odsyłam Was w tym miejscu do mojego felietonu z sierpnia 2023 roku: Co oznaczają specyficzne środki w kontekście niedyskryminacji. Bardzo dużo na ten temat mówi także Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021 – 2030, którą również dla Was analizuję.

Cztery filary niezależności, które podcina pułapka rentowa

Dlaczego tak uparcie walczę piórem (Ok. – może bardziej klawiaturą 😉) o likwidację tego mechanizmu? Ponieważ, analizując historie wielu ludzi (w tym także swoją) i dostępne dane, widzę, jak pułapka rentowa niszczy cztery najważniejsze obszary życia, o których pisałem w poprzednich tekstach na stronie Starostwa Powiatowego w Iławie:

1. Fundament niezależności finansowej

Pisałem o edukacji jako drodze do wolności. Ale co nam po edukacji, jeżeli nie możemy jej spieniężyć? Stabilność finansowa to nie kaprys – to możliwość decydowania o sobie. To pieniądze na leki, na lepszy wózek, na wyjazd, na życie bez proszenia o pomoc. Pułapka rentowa sprawia, iż wielu z Was celowo wybiera gorszą pracę lub pracę na czarno, byle tylko nie stracić renty. To systemowa patologia. Tak się nam świat potoczył, iż jako ludzie – w tym osoby z niepełnosprawnościami – w coraz większym stopniu zależymy od nowoczesnych technologii. Któż z nas nie chciałby mieć najnowszego modelu wózka, sterować światłem dzięki głosu lub obsługiwać komputer wzrokiem? Wiemy doskonale, iż wyżej wspomniane technologie są już dostępne na rynku – sam dzięki wsparciu OWiT w Olsztynie posiadam komputer, który obsługuję dzięki wzroku. Problem polega na tym, iż są one niesłychanie drogie i choćby przy obowiązującym w tej chwili systemie dofinasowań niewielu na nie stać.

2. Godność i tożsamość

Praca to coś więcej niż przelew na konto. To odpowiedź na pytanie: kim jesteś?. To relacje z ludźmi, kawa w biurze, wspólne projekty. To poczucie sprawstwa. System, który zniechęca do pracy, odziera Was z tej godności. Sugeruje, iż Waszą jedyną rolą społeczną jest bycie beneficjentem pomocy. A przecież każdy z Was ma talent, który może zaoferować światu.

3. Najlepsza forma rehabilitacji

W tekstach o zdrowiu psychicznym podkreślałem, jak destrukcyjna jest izolacja. Praca wymusza wyjście z domu, dbanie o wygląd, interakcję z innymi. To najlepsza rehabilitacja poznawcza i społeczna, jakiej nie zapewni żaden turnus. Zamykanie ludzi w czterech ścianach strachem przed utratą świadczeń to marnowanie gigantycznego potencjału terapeutycznego rynku pracy.

4. Paradoks technologiczny

I tu dochodzimy do punktu, który boli mnie najbardziej. Żyjemy w czasach rewolucji. Pisałem Wam o cudach techniki w OWiT w Olsztynie, o pracy zdalnej, o wirtualnej rzeczywistości. Dziś osoba, która fizycznie nie może ruszyć ręką, dzięki technologii może zarządzać siecią komputerową czy projektować grafiki. Bariery fizyczne znikają! Ale co z tego, iż technologia otwiera drzwi, skoro urzędnik zamyka je na klucz? Co z tego, iż możecie pracować z domu dla firmy z drugiego końca świata, skoro przekroczenie progu dochodowego o złotówkę uruchamia lawinę problemów? To absurd, na który nie możemy się godzić.

Czas na odważne decyzje

Likwidacja pułapki rentowej to nie jest postulat roszczeniowy. To logiczna konsekwencja inwestycji, które już ponosimy. Jako samorząd i państwo wydajemy miliony na aktywizację, na PFRON, na likwidację barier architektonicznych. Budujemy podjazdy, kupujemy sprzęt, szkolimy asystentów. Dlaczego więc na samym końcu tej drogi stawiamy znak zakaz wjazdu? Rozwój osób z niepełnosprawnościami nie może być limitowany ustawą. Nie może być obarczony ryzykiem utraty bezpieczeństwa socjalnego. Czas, aby nasze prawo do pracy stało się faktem, a nie tylko martwym zapisem w Konwencji ONZ o Prawach Osób z Niepełnosprawnościami. Zwracam się do Was z pytaniem, które – według mnie – mówi bardzo wiele o jakości naszego życia: czy zdarzyło się Wam odrzucić ofertę pracy ze strachu przed utratą renty? Czy znacie ten dylemat z własnego doświadczenia lub opowieści bliskich? Piszcie do mnie na adres, który znajdziecie zawsze w grafice tytułowej i na końcu każdego felietonu. Wasze historie są paliwem do zmian. Nie bójmy się głośno mówić o tym, iż chcemy pracować, zarabiać i żyć godnie – bez systemowego kagańca.

Wojciech Kaniuka, [email protected]