Kiedyś była najsmutniejszą ulicą Warszawy. Dziś to zagłębie alternatywnej kultury

11 Listopada, czyli ostatnia droga na cmentarz

Najsłynniejsza ciekawostka dotyczy nadanego niegdyś ulicy 11 Listopada przydomka. Mieszkańcy Pragi nazywali ją "Smętną" albo "Smutną", bo przechodziły nią kondukty pogrzebowe zmierzające z Pragi na cmentarze: Bródnowski i Żydowski. Dla wielu rodzin był to ostatni odcinek wspólnej drogi z bliskim.

Ulicę wytyczono około 1875 roku jako pas oddzielający tereny wojskowe od Nowej Pragi. Jej łukowaty kształt wynikał z granicy esplanady, czyli niezabudowanego pasa przed fortem Śliwickim. Początkowo funkcjonowały dwie osobne ulice: Esplanadowa na południu i Śliwicka na północy. Granicą była ulica Konopacka.

Obecną nazwę, upamiętniającą datę odzyskania niepodległości w 1918 roku, ulica dostała po I wojnie światowej. Źródła wskazują rok 1919 lub 1921. Co ciekawe, w czasie niemieckiej okupacji oficjalnie wróciła stara nazwa - Esplanadowa.

Kozacy, Piłsudski i Legia Akademicka na Pradze

W drugiej połowie XIX wieku po jednej stronie ulicy carskie władze postawiły ogromny zespół koszar, z którego korzystał II Orenburski Pułk Kozaków. Według niektórych źródeł znajdowało się tam około 60 budynków, według innych - aż 124, murowane i drewniane. Zaprojektował je Wiktor Junosza-Piotrowski. Wokół koszar rozkwitało życie, o jakim w oficjalnych dokumentach się nie pisało - bary, sklepiki, a także domy publiczne i bimbrownie.

Po 1918 roku koszary przejęło Wojsko Polskie. Do budynków wprowadził się 36. Pułk Piechoty Legii Akademickiej. Na jednym z budynków wisi tablica związana z pobytem Józefa Piłsudskiego, a na rogu Bródnowskiej stoi kamień ku czci żołnierzy pułku. W sierpniu 1944 roku powstańcy próbowali zdobyć koszary - bez powodzenia.

Kompleks wojskowy przy ul. 11 Listopada (fot.: Stołeczny Zarząd Infrastruktury)

Rogatki, wiadukt i "Żaba"

Gdy w 1899 roku ulicę (wówczas Esplanadową) włączono do Warszawy, przy skrzyżowaniu ze Szwedzką stanęły tzw. rogatki bródnowskie (do dziś przetrwała jedna). Około 1908 roku powstał kamienny wiadukt kolei obwodowej, zaprojektowany przez inżyniera Aleksieja Lubickiego. Układ dróg przy końcu ulicy przypomina z lotu ptaka spłaszczoną żabę, stąd potoczna nazwa "węzeł Żaba" i rondo o tej samej nazwie.

Pierwsze tramwaje i pechowa 13-tka

Pierwszy tramwaj linii 21 pojechał ulicą 11 Listopada w połowie lat 20. XX wieku. Z tramwajami na 11 Listopada wiąże się zresztą jedna z najbardziej tajemniczych warszawskich legend. 13 czerwca 1994 roku, w poniedziałek, na skrzyżowaniu 11 Listopada z Odrowąża i św. Wincentego doszło do uznawanego za "najbardziej pechowy wypadku tramwajowego w historii". Około godziny 13:00 zderzyły się dwa tramwaje. Wagony - zgodnie z opowieścią - nosić miały numery boczne 1313 i 1314. Jeden z nich wypadł z szyn i miał uszkodzić 13 samochodów.

Przy 11 Listopada zachowało się sporo przedwojennych kamienic. Pod numerem 22 działała Fabryka Wyrobów Gumowych "Brage", założona w 1918 roku przez braci Ginsburgów. Pod koniec lat 30. pracowało w niej 300 osób, a produkowano m.in. uszczelki, gumowe zabawki, gumki i dętki. Dziś w tych murach działają kluby i inne miejsca kulturalne. Na rogu Konopackiej stoi jeden z ostatnich w Warszawie transformatorów kioskowych, wpisany w 2015 roku do rejestru zabytków. Zabytkowe są także koszary (od 1993 roku).

Transformator z początku XX wieku przy ul. 11 Listopada/Konopackiej (fot.: UM Warszawa)

Rogatka przy ul. 11 Listopada

Pod numerem 68 stoi zaś budynek zwany "Kordegardą" lub "Rogatką Bródnowską". Pierwotnie pełnił funkcję rogatki przy drodze prowadzącej na Bródno oraz wartowni kontrolującej pobliski trakt kolejowy. Podczas I wojny światowej niemieccy okupanci zorganizowali w nim mieszkania, a na posesji składowano kamień na potrzeby dynamicznie rozwijającej się wówczas dzielnicy.

Mówi się, iż w czasie II wojny światowej pełniła rolę placówki śledczej, w którym funkcjonariusze NKWD oraz Smiersza prowadzili przesłuchania. W piwnicach zorganizowany został prowizoryczny areszt. Zatrzymanych, w zależności od wagi spraw, kierowano do głównej siedziby NKWD na warszawskiej Pradze, zlokalizowanej przy ulicy Strzeleckiej 8, albo do siedziby Wojskowego Trybunału Wojennego, mieszczącego się w kordegardzie przy ulicy 11 Listopada 66. W 2010 roku rogatka została wpisana do rejestru zabytków. Mimo to budynek jest opuszczony i niszczeje.