Marian Sas (13 kwietnia 1947 – 4 października 2026)
Marian Sas urodził się 13 kwietnia 1947 roku w Bytomiu. Zmarł 4 października 2026 roku. Przez ponad pół wieku był związany ze Stowarzyszeniem Miłośników Ziemi Tarnogórskiej i należał do grona osób, które miały szczególny udział w poznawaniu, zabezpieczaniu i udostępnianiu tarnogórskich podziemi.
Jego – jak sam ją określił – „najdłuższa przygoda” z podziemiami rozpoczęła się w 1963 roku. Spotkany na tarnogórskim Rynku Franciszek Garus zaproponował młodego Mariana Sasa do szybu „Anioł” i przyległych wyrobisk. Około 1965 roku Sas znalazł się w nieformalnej grupie eksploratorów, która od 1966 roku działała już jako Sekcja Penetracji Podziemi. Po tragicznej śmierci Franciszka Garusa i w okresie kierowania Sekcją przez Karola Swobodę Marian Sas zaczął faktycznie prowadzić jej działalność. Na przełomie lat 1970/1971 Zarząd SMZT zaproponował mu oficjalne objęcie kierownictwa Sekcji oraz wejście do Zarządu Stowarzyszenia. Decyzję zatwierdziło Walne Zgromadzenie w 1972 roku.
Z Sekcją Penetracji, później Sekcją Ochrony i Penetracji Podziemi, związał się na następne dziesięciolecia, kierując nią przez około 50 lat. Organizował i uczestniczył w wyprawach do dawnych wyrobisk, współpracował z polskimi i zagranicznymi klubami speleologicznymi, a także organizował działania służące poprawie bezpieczeństwa Zabytkowej Kopalni Srebra, Sztolni Czarnego Pstrąga i innych tarnogórskich podziemi.
Jego działalność była bardzo praktyczna. Wiedza techniczna i doświadczenie Mariana Sasa zostały wykorzystane m.in. podczas przygotowywania oświetlenia ekspozycyjnego Zabytkowej Kopalni Srebra przed uruchomieniem podziemnej trasy turystycznej w 1976 roku. Angażował się także w wymiany łodzi w Sztolni Czarnego Pstrąga – od przygotowania dokumentacji po transport i opuszczanie łodzi do podziemi.
Szczególnym sprawdzianem jego doświadczenia była katastrofa na końcowym odcinku Głębokiej Sztolni Fryderyk w Zbrosławicach w 2008 roku. Spadające elementy obudowy doprowadziły do spiętrzenia wody, zalania turystycznego odcinka Sztolni Czarnego Pstrąga oraz zagrożenia dla Stacji Wodociągowej „Staszic”. Marian Sas kierował wówczas grupą ratunkową członków SMZT, której działania przyczyniły się do udrożnienia sztolni i wznowienia ruchu turystycznego. Kierowana przez niego Sekcja wyremontowała również zabytkową maszynę parową z 1903 roku znajdującą się w podziemnej hali Stacji „Staszic”.
Marian Sas był również przez dziesięciolecia związany z przewodnictwem turystycznym. Od 1976 roku miał uprawnienia do oprowadzania po Zabytkowej Kopalni Srebra i Sztolni Czarnego Pstrąga, a od 1983 roku także uprawnienia przewodnika terenowego i pilota PTTK. Był członkiem Komisji Szkoleniowej Koła Przewodników, a w latach 1992–2010 działał w Komisji Rewizyjnej Koła Przewodników w Tarnowskich Górach – najpierw jako członek, później jako jej przewodniczący.
Ważną częścią jego działalności były także Gwarki. Przez pewien czas był zastępcą Henryka Lisa przy reżyserii historycznego pochodu, później odpowiadał za oświetlenie i nagłośnienie wydarzenia. Przez ponad 30 lat zajmował się obsługą sprzętu oświetleniowego i nagłaśniającego oraz pokazami ogni sztucznych podczas Dni Gwarków.
Angażował się w rozwój Skansenu Maszyn Parowych, inicjując i organizując pozyskiwanie kolejnych zabytków techniki. Współpracował także z Muzeum w Tarnowskich Górach, dla którego wyszukiwał i sprowadzał eksponaty związane z górnictwem kruszcowym. Jego kontakty obejmowały również inne obiekty podziemne i górnicze w Polsce, m.in. Kopalnię Soli w Wieliczce, Kopalnię Złota w Złotym Stoku, Jaskinię Wierzchowską oraz podziemia w rejonie Walimia i Osówki.
Był również związany z krótkofalarstwem. kooperacja z klubami krótkofalowców doprowadziła do uruchomienia na terenie Zabytkowej Kopalni Srebra stacji KF i UKF. Angażował się ponadto w promocję podziemi – m.in. przy powstaniu filmów „Twardy kamień przebiwszy” i „Gdzie kruszca srebrnego naleziono”, a także uczestniczył w realizacji programu TVP „Podwodna Polska”, pokazującego niedostępne turystycznie fragmenty dawnej kopalni Fryderyk.
Jednym z najważniejszych rozdziałów jego działalności był udział w staraniach o wpis tarnogórskiego dziedzictwa pogórniczego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Służył swoją wiedzą i wieloletnim doświadczeniem podczas przygotowywania dokumentacji nominacyjnej, uczestniczył w spotkaniach z ekspertami oraz promował ideę wpisu. We wniosku o przyznanie mu Srebrnego Skrzydła podkreślono jego znaczący udział w sukcesie zakończonym wpisem 9 lipca 2017 roku.
Za swoją działalność Marian Sas był wielokrotnie odznaczany. Otrzymał m.in. Srebrny Krzyż Zasługi (1983), Katowicką Odznakę Honorową PTTK (1986), Srebrną i Złotą Odznakę Honorową PTTK, odznaczenie Zasłużony Przewodnik PTTK (2008), a w 2015 roku Złoty Krzyż Zasługi RP. Marian Sas – najdłuższa przygoda W 2020 roku został uhonorowany również Srebrnym Skrzydłem – wyróżnieniem miasta Tarnowskie Góry dla osób szczególnie zasłużonych.
Marian Sas był człowiekiem, którego działalność splotła się z najważniejszymi wydarzeniami w powojennej historii tarnogórskich podziemi. Od pierwszych wypraw w latach 60., poprzez uruchomienie Zabytkowej Kopalni Srebra, wieloletnie kierowanie Sekcją Ochrony i Penetracji Podziemi, działalność przewodnicką i ratowanie zabytków techniki, aż po starania zakończone wpisem na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przez ponad pół wieku swoją wiedzą, doświadczeniem i społeczną pracą służył Stowarzyszeniu Miłośników Ziemi Tarnogórskiej i Tarnowskim Górom.
