3 godzin temu
W dawnych wierzeniach Słowian letnie przesilenie nie było zwykłym kalendarzowym wydarzeniem. Było chwilą, w której światy – ludzki, przyrody i nadprzyrodzony- otwierały się na siebie najszerzej. Ogień, woda, zioła i miłość splatały się w jeden wielki rytuał życia.
Kiedy Słońce stoi najwyżej
W nocy z 23 na 24 czerwca (a według starego kalendarza juliańskiego nieco później) Słowianie obchodzili jedno z najważniejszych świąt roku – Noc Kupały, zwaną też Sobótkami. Był to czas letniego przesilenia, gdy dzień jest najdłuższy, a noc najkrótsza. Słońce osiągało szczyt swojej mocy, a potem zaczynało „wracać” – symbolicznie umierało i odradzało się na nowo.
Imię „Kupala” pochodzi od prasłowiańskiego rdzenia kup- oznaczającego „kąpać, pławić”. Woda i ogień – dwa żywioły przeciwstawne, a jednocześnie komplementarne – stały się tego dnia najważniejszymi bohaterami obrzędu.
Ogień, który oczyszcza i łączy
Centralnym elementem Sobótek były ogromne ogniska rozpalane na wzgórzach, polanach i nad rzekami. Ogień symbolizował słońce, męską energię i siłę życiową. Dziewczęta i chłopcy skakali przez płomienie – im wyżej, tym większa szansa na małżeństwo i zdrowe potomstwo. Skok przez ogień oczyszczał z chorób, złych mocy i „złego oka”.
W niektórych regionach palono też „Marzannę” lub kukłę symbolizującą zimę i śmierć – choć ten zwyczaj częściej łączył się z wiosennym topieniem Marzanny, w noc Kupały bywał powtórzony, by ostatecznie spalić resztki zimowej słabości.
Wianki i tajemnica wodyRównie istotny był rytuał wianków. Dziewczęta plotły je z ziół o magicznej mocy: piołunu, dziurawca, rumianku, lubczyka, dziewanny i kwiatów lipy. Wianek rzucony na wodę miał wskazać przyszłego męża – jeżeli odpłynął daleko i prosto, wróżył szybkie zamążpójście. Czasem chłopcy podpływali łódkami i „kradli” wianki ukochanych.
Woda w Noc Kupały była uznawana za szczególnie uzdrawiającą. Kąpiel o wschodzie słońca 24 czerwca miała leczyć choroby skóry, reumatyzm i dawać urodę na cały rok. Do dziś w niektórych wsiach na Polesiu i w Karpatach zachowały się ślady tego zwyczaju.
Zioła i czary
Noc Kupały była też nocą czarownic i zielarek. Zbierano wówczas zioła o największej mocy – wierzono, iż w tę noc rośliny rozmawiają ze sobą, a kto je zerwie przed wschodem słońca, zyska ich pełną siłę. Szczególnie ceniono kwiat paproci – legendarny, nigdy nie widziany kwiat, który zakwitał tylko raz w roku. Ten, kto go odnalazł, miał uzyskać dar jasnowidzenia, bogactwo i władzę nad duchami.
Miłość i płodność
Sobótki były świętem euforii i erotyzmu. Młodzież spędzała noc na tańcach, śpiewach i zabawach przy ogniu. Dawne kroniki chrześcijańskie (np. zapiski z XV–XVI w.) z oburzeniem opisują „bezwstydne pląsanie” i „swawolę” w tę noc. Dla Słowian nie była to jednak rozpusta, ale sakralny akt oddania czci płodności natury.
Chrześcijaństwo a stare obrzędyPo chrystianizacji Kościół usiłował zastąpić pogańskie święto dniem św. Jana Chrzciciela (24 czerwca). Stąd popularna nazwa Noc Świętojańska. Jednak lud zachował dawne zwyczaje, jedynie nadając im nowe, chrześcijańskie znaczenia. Ogniska stały się „ogniskami św. Jana”, a zioła – „ziołami św. Jana”.
Sobótki dziś
Choć w miastach Noc Kupały stała się głównie atrakcją turystyczną i folklorową, na wsiach – szczególnie na wschodzie Polski, Białorusi, Ukrainie i w Rosji – wciąż żyje w swojej pierwotnej, magicznej formie. Ludzie przez cały czas puszczają wianki, skaczą przez ogień i zbierają zioła „o adekwatnej porze”.W 2024 i 2025 roku rekordową popularność zyskały warsztaty „wiankarskie” i sobótkowe rekonstrukcje organizowane przez stowarzyszenia historyczne i neopogańskie. Coraz więcej osób szuka w tych starych rytuałach nie tylko rozrywki, ale też głębokiego kontaktu z naturą i korzeniami.
Dlaczego wciąż nas fascynuje?
Bo Noc Kupały przypomina nam o czymś pierwotnym: iż jesteśmy częścią wielkiego cyklu przyrody. Że ogień i woda, mężczyzna i kobieta, życie i śmierć nie walczą ze sobą – tylko tańczą w wiecznym, płodnym rytmie.
W czasach, gdy żyjemy oderwani od natury, Sobótki dają nam szansę na kilka godzin powrotu do dawnego, magicznego świata – świata, w którym słońce naprawdę miało duszę, a noc z 23 na 24 czerwca była najkrótszą i najpiękniejszą nocą w roku.Niech wam się wianki dobrze niosą.
