Cisza, która panuje wokół tego tematu, jest myląca i niebezpieczna. Podczas gdy większość Polaków cieszy się z chwilowego spokoju na rynku energetycznym, mechanizm, który zdemoluje domowe budżety, został już precyzyjnie nastawiony. Odliczanie trwa. Choć Bruksela zgodziła się na roczne opóźnienie, data 2028 roku pozostaje nieprzekraczalną granicą, za którą kończy się era taniego ogrzewania. Miliony Polaków nieświadomie podpisały na siebie finansowy wyrok, ignorując nadchodzące regulacje ETS2. Tym razem nie chodzi już tylko o właścicieli domów, ale o każdego, kto mieszka w bloku i płaci czynsz. Eksperci alarmują: nowa danina, wynosząca choćby 24 tysiące złotych, to dopiero wierzchołek góry lodowej kosztów, które na nas spadną.

Fot. Shutterstock / Warszawa w Pigułce

Do tej pory transformacja energetyczna kojarzyła się przeciętnemu obywatelowi z wielkimi kominami elektrowni i polityką przemysłową. To się jednak skończyło. Unia Europejska uznała, iż przemysł to za mało i sięgnęła głębiej – do kieszeni zwykłych gospodarstw domowych. System ETS2 (Emission Trading System 2) to nic innego jak urynkowienie prawa do emisji dwutlenku węgla dla budynków mieszkalnych i transportu. W praktyce oznacza to, iż za każdy metr sześcienny spalonego gazu i każdą tonę węgla trzeba będzie zapłacić dodatkowy, ukryty haracz. I choć politycy dwoją się i troją, by nazwać to „opłatą” lub „mechanizmem”, dla portfela Kowalskiego będzie to brutalny, nowy podatek, od którego nie ma ucieczki.

Pułapka idealna: Najpierw marchewka, teraz kij

Największy dramat obecnej sytuacji dotyka ludzi, którzy chcieli być w porządku wobec prawa i ekologii. Przez ostatnie lata program „Czyste Powietrze” oraz lokalne uchwały antysmogowe wręcz zmuszały Polaków do wymiany starych pieców węglowych na nowoczesne kotły gazowe. Setki tysięcy rodzin zaciągnęło kredyty, zaufało państwu i zainwestowało w błękitne paliwo, wierząc, iż zapewniają sobie spokój na dekady.

Dziś ci ludzie dowiadują się, iż wpadli w systemową pułapkę. Gaz, jeszcze wczoraj promowany jako „paliwo przejściowe” i ekologiczne, został wpisany na czarną listę Brukseli. Od 2028 roku jego użytkownicy zostaną obłożeni karnymi opłatami w ramach ETS2. To sytuacja bezprecedensowa – obywatele, którzy dostosowali się do zaleceń rządu, zostaną ukarani finansowo za swoje posłuszeństwo. Zostali z nowymi instalacjami, których nie opłaca się już wymieniać, i perspektywą rachunków, które mogą wzrosnąć o kilkadziesiąt procent z dnia na dzień.

Matematyka nie kłamie: 24 tysiące złotych zniknie z konta

Ile konkretnie zapłacimy za „przyjemność” ogrzewania własnego domu? Tutaj nie ma miejsca na domysły, są twarde wyliczenia. Raport „Zielony rachunek sumienia”, opracowany przez uznanych ekspertów – Wandę Buk i Marcina Izdebskiego – rzuca światło na skalę nadchodzących wydatków. Liczby są porażające i powinny być sygnałem alarmowym dla wszystkich domowego księgowego.

Symulacje dla lat 2028-2035 pokazują ponurą rzeczywistość:

• Użytkownicy gazu: Przeciętna rodzina ogrzewająca dom tym paliwem zapłaci w tym okresie łącznie ponad 24 tysiące złotych samej opłaty emisyjnej. To nie jest koszt gazu – to dodatkowy koszt „pozwolenia na spalanie”.
• Użytkownicy węgla: Tutaj sytuacja jest dramatyczna. Skumulowany koszt ETS2 sięgnie blisko 40 tysięcy złotych.

Oznacza to, iż roczny budżet domowy zostanie uszczuplony średnio o 3000–5000 złotych. To równowartość dobrych, rodzinnych wakacji, generalnego remontu pokoju lub rocznego zapasu leków dla seniorów. Te pieniądze po prostu wyparują, zasilając unijny system handlu emisjami.

Mieszkańcy bloków na pierwszej linii ognia

W powszechnej świadomości utarło się przekonanie, iż ETS2 to problem właścicieli domków jednorodzinnych. Nic bardziej mylnego. Lokatorzy spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych mogą oberwać najmocniej, bo są całkowicie uzależnieni od decyzji zarządców i stanu technicznego budynków.

Jeśli Twoja spółdzielnia korzysta z osiedlowej kotłowni gazowej lub jest podłączona do miejskiej sieci ciepłowniczej, która nie przeszła pełnej dekarbonizacji (a takich jest w Polsce większość), dostawca ciepła przerzuci koszty ETS2 na odbiorcę końcowego. Spółdzielnia nie ma własnych pieniędzy – ma tylko pieniądze mieszkańców. Efektem będą „czynsze grozy”.

Eksperci rynku nieruchomości przewidują scenariusz, w którym opłaty eksploatacyjne w starych, nieocieplonych blokach z wielkiej płyty wzrosną tak drastycznie, iż staną się barierą nie do przeskoczenia dla emerytów i osób samotnych. Czynsz w wysokości 1500–1800 zł za dwupokojowe mieszkanie przestanie być anomalią, a stanie się nowym standardem w budynkach „wampirach energetycznych”.

Twój dom traci na wartości, a Ty choćby o tym nie wiesz

Wprowadzenie ETS2 wywoła trzęsienie ziemi na rynku nieruchomości, o którym pośrednicy na razie milczą. Domy i mieszkania o niskiej klasie energetycznej, wyposażone w wysokoemisyjne źródła ciepła, staną się tzw. aktywami toksycznymi. Kto kupi nieruchomość, wiedząc, iż na „dzień dobry” musi doliczyć do raty kredytu kilkaset złotych miesięcznie podatku od emisji?

Możemy spodziewać się gwałtownej przeceny starszych domów („kostek” z lat 70. i 80.) oraz mieszkań w nieocieplonych kamienicach. Właściciele tych nieruchomości mogą obudzić się w 2028 roku z majątkiem, którego wartość rynkowa spadła o 20-30%, a płynność (możliwość szybkiej sprzedaży) spadła do zera. Z drugiej strony, nowoczesne budownictwo pasywne stanie się towarem luksusowym, dostępnym tylko dla najbogatszych.

Ukryta inflacja: Drożyzna wjedzie na sklepowych półkach

ETS2 to system naczyń połączonych. Obejmuje on nie tylko budynki, ale i transport drogowy. Wzrost cen paliw na stacjach benzynowych (szacowany na ponad 50 groszy na litrze w perspektywie kilku lat) uderzy nie tylko w kierowców dojeżdżających do pracy.

Każdy produkt, który kupujesz w sklepie – od bułki, przez masło, aż po materiały budowlane – musi zostać dowieziony. Wyższe koszty transportu zostaną natychmiast wliczone w ceny towarów. ETS2 stanie się więc potężnym impulsem inflacyjnym. Zapłacimy ten podatek podwójnie: raz opłacając rachunek za ogrzewanie, a drugi raz przy kasie w supermarkecie. To mechanizm, który najmocniej uderzy w najuboższych, przeznaczających większość dochodów na żywność i energię.

Społeczny Fundusz Klimatyczny: Kropla w morzu potrzeb?

Rząd i zwolennicy unijnych rozwiązań uspokajają, wskazując na gigantyczne środki, które mają wpłynąć do Polski w ramach Społecznego Funduszu Klimatycznego (SFK). Mowa o dziesiątkach miliardów złotych, które mają osłonić najsłabszych. Pytanie jednak brzmi: kto zostanie uznany za „najsłabszego”?

Doświadczenie uczy, iż programy osłonowe mają to do siebie, iż są limitowane. Pomoc trafi prawdopodobnie do osób skrajnie ubogich (zagrożonych ubóstwem energetycznym). Co jednak z szeroko pojętą klasą średnią? Co z rodziną, w której dwoje rodziców zarabia średnią krajową, ale ma na utrzymaniu trójkę dzieci i stary, duży dom po dziadkach? Dla systemu mogą być „zbyt bogaci” na zasiłek, ale w rzeczywistości nie będą mieli wolnych 100 tysięcy złotych na termomodernizację i pompę ciepła. Ta grupa społeczna ryzykuje, iż zostanie pozostawiona sama sobie z gigantycznymi kosztami transformacji.

Czy jest ratunek przed finansowym wyrokiem?

Decyzje zapadły, a machina biurokratyczna ruszyła. Odwołanie ETS2 jest w obecnym układzie politycznym w Europie mało prawdopodobne. Zamiast liczyć na cud, trzeba przygotować się na zderzenie. Rok 2028 to ostatni dzwonek na działanie, a nie czas na dyskusje.

Kluczem do przetrwania nie będzie wymiana pieca (bo prąd też drożeje), ale radykalne zmniejszenie zapotrzebowania na energię. Właściciele domów muszą potraktować ocieplenie ścian, stropów i wymianę okien jako inwestycję o stopie zwrotu wyższej niż jakakolwiek lokata bankowa. Każda kilowatogodzina ciepła, która nie ucieknie przez nieszczelny dach, to pieniądz, którego nie zabierze nam unijny system.

„Zrobiłem wszystko, jak kazali. Teraz mam zapłacić drugi raz”

Pan Marek, 46 lat, dom z lat 80. na obrzeżach średniego miasta. Kilka lat temu miał stary piec węglowy. Działał, był tani w eksploatacji, ale według nowych przepisów – „kopcił”. Gmina zapowiedziała kontrole, sąsiedzi wymieniali piece, a program „Czyste Powietrze” kusił dotacją.

Jakoś koło 2021 roku Pan Marek wziął kredyt. Jak opisuje – dokładnej daty nie pamięta, jednak dokładnie opisuje plan modernizacji kotłowni i masę papierologii do wypełnienia. Łączny koszt wyniósł 30 tysięcy złotych, z czego część pokryła dotacja. Słyszał wtedy jedno: gaz to paliwo bezpieczne, ekologiczne i „na lata”.

Dziś Pan Marek mówi wprost: „Gdybym wiedział, iż za kilka lat gaz zostanie obłożony dodatkowym podatkiem, nie ruszyłbym tego pieca. Nie wiem, pellet, pompa ciepła? Teraz nie mam już wyjścia. Kredyt spłacam, instalacja jest nowa, na razie jestem zadowolony, ale rachunki jak mają mi wzrosnąć o kolejne setki złotych rocznie to poczuje się naciągnięty”.

Historia Pana Marka nie jest wyjątkiem. To schemat, który powtórzył się w setkach tysięcy domów w całej Polsce. Ludzie zrobili dokładnie to, czego oczekiwało od nich państwo. Rząd jednak rozkłada ręce, bo reguły gry zmieniono w trakcie.

Dlaczego nikt o tym głośno nie mówi? Przepisy już zostały przyjęte, ale ich skutki odłożono w czasie. Rachunki przyjdą dopiero w 2028 roku, czyli poza horyzontem większości wydarzeń politycznych. Jest też drugi powód: ETS2 nie wejdzie jednym uderzeniem. Koszty będą rosły stopniowo, dołączone do cen gazu, ciepła i paliwa. Nie będzie jednej ustawy z nagłówkiem „nowy podatek”. Będzie seria wyższych rachunków. Trzeci powód jest najbardziej niewygodny. Rządy, a choćby sama wspólnota promowały gaz jako rozwiązanie ekologiczne, długoterminowe i bezpieczne, dlatego dotacje były przyznawane i nikt nie planował zmian. Wojna na Ukrainie i problemy z dostępnością i ceną surowca zweryfikowały ten pogląd. Łatwiej milczeć teraz, niż tłumaczyć się później. Dlatego temat pojawia się głównie w raportach, dokumentach i specjalistycznych analizach. Cisza trwa do momentu, w którym pierwsze „czynsze grozy” i rachunki z dopłatą emisyjną wylądują w skrzynkach pocztowych.

Co to oznacza dla Ciebie?

Sytuacja wymaga zmiany myślenia o domowym budżecie. Oto co musisz zrobić, zanim wejdą w życie nowe przepisy:

• Zrób audyt energetyczny już teraz: Nie zgaduj, którędy ucieka ciepło. Profesjonalny audyt pokaże czarno na białym, co trzeba zrobić. Często uszczelnienie okien i docieplenie stropodachu daje lepszy efekt niż droga wymiana pieca.
• Sprawdź plany spółdzielni: jeżeli mieszkasz w bloku, idź do administracji i zapytaj wprost: „Co robimy, żeby nie płacić kar w 2028 roku?”. Masz prawo wiedzieć, czy planowana jest termomodernizacja lub montaż paneli fotowoltaicznych, które obniżą koszty części wspólnych. Bierność zarządcy to Twój koszt.
• Oszczędzaj na „czarną godzinę”: jeżeli nie masz wpływu na źródło ogrzewania, zacznij budować bufor finansowy. Odłożenie 200 zł miesięcznie daje po dwóch latach prawie 5000 zł. To kwota, która może uratować Cię przed wzięciem „chwilówki” na dopłatę do ogrzewania w pierwszym sezonie obowiązywania ETS2.
• Weryfikuj obietnice sprzedawców: Nie daj się naciągnąć na „cudowne technologie”. jeżeli ktoś oferuje Ci kocioł na paliwo stałe lub gaz, twierdząc, iż „to ekologia i Unia się nie przyczepi”, poproś o to na piśmie. Prawdopodobnie wprowadza Cię w błąd, by pozbyć się towaru z magazynu przed zmianą przepisów.
• Monitoruj programy dotacyjne: Środki z KPO i programów typu „Czyste Powietrze” (na termomodernizację, nie na gaz!) wciąż są dostępne. Korzystaj z nich, póki pula się nie wyczerpała. W 2027 roku, gdy panika ogarnie większość społeczeństwa, kolejki po dotacje i wykonawców będą gigantyczne.

Wyrok został podpisany, ale jego wykonanie odroczono o dwa lata. To czas, który otrzymaliśmy w prezencie. Od tego, jak go wykorzystamy, zależy, czy rok 2028 będzie dla nas tylko droższy, czy finansowo tragiczny.