Powrót macew na cmentarz żydowski w Kcyni

Do lapidarium, znajdującego się na cmentarzu żydowskim położonym przy ulicy Poznańskiej w Kcyni trafiły w dniu dzisiejszym dwie macewy. Potężny granitowy obelisk (o wys. 1,8 m) należący do Caspera Aronsfelda i macewa w formie prostokątnej płyty z piaskowca, upamiętniająca małżonków Rachelę i Barucha Bendet.

W kwietniu 2026 r. na terenie Zakładu Kamieniarsko-Betoniarskiego AG-MAR Mariusza Domżalskiego zostały odnalezione dwie płyty nagrobne. Właściciel zakładu skontaktował się z Urzędem Miejskim w Kcyni, informując o chęci nieodpłatnego przekazania macew. W dniu 28 kwietnia 2026 r. w obecności przedstawicieli Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z Delegatury WUOZ w Bydgoszczy oraz poprzedniego właściciela zakładu, Mariana Domżalskiego został spisany protokół z oględzin odnalezionych macew. Ustalono, iż zostaną one przewiezione na teren lapidarium w Kcyni. Bardzo dziękuję Mariuszowi i Marianowi Domżalskim za przekazanie macew.

Przewiezienie i montaż macew w dniu 6 maja br. nie byłoby możliwe, gdyby nie kooperacja z wieloma zaangażowanymi osobami. Słowa podziękowania kieruję przede wszystkim do prezesa Zakładu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Kcyni Macieja Kędzierskiego za wyrażoną natychmiast chęć pomocy. Pracownicy ZGKiM z wielkim zaangażowaniem podeszli do tej niełatwej operacji. Z uwagi na ułożenie obelisku tuż przy płocie, w sąsiedztwie wielu innych bloków granitowych i kamiennych, należało bardzo precyzyjnie operować, by nie uszkodzić zarówno granitowej macewy, jak i znajdujących się w pobliżu elementów. Na pasach dzięki koparki podniesiono ciężki blok granitowy upamiętniający Caspera Aronsfelda, a następnie przewieziono obydwie macewy na teren lapidarium. Tam dołączyły do pozostałych macew.

Przy ulicy Poznańskiej w Kcyni na cmentarzu żydowskim w formie lapidarium upamiętnieni są żydowscy mieszkańcy Kcyni. Do pierwotnie ułożonych w latach 90. 3 macew dołączyły kolejne, odnalezione na terenie Zakładu Poprawczego w Kcyni.

W marcu 2024 roku odbyła się ceremonia odsłonięcia oznakowania cmentarza, przygotowana we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Można o tym przeczytać tutaj. Dzięki środkom finansowym otrzymanym w formie grantu (w wysokości 6.600 zł) ze Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny wszystkie inskrypcje znajdujące się na macewach i fragmentach macew zostały przetłumaczone z języka hebrajskiego i niemieckiego przez dr. Sławomira Pastuszkę. W ramach grantu sfinansowane zostało także wydanie broszury zatytułowanej Oni tu żyli przez wieki, dostępnej także w formie elektronicznej – kliknij tutaj.

Gmina Kcynia konsekwentnie od wielu lat inicjuje i upamiętnia swoją wielokulturową przeszłość, upowszechniając wiedzę o tych, którzy tutaj żyli przed wojną – przedstawicielach trzech nacji: Polakach, Niemcach i Żydach. Choć od czasu zakończenia II wojny światowej, w wyniku której doszło do nieodwracalnych zmian w strukturze społecznej miasta minęło ponad 80 lat, to w zakresie świadomości historycznej przez cały czas jest wiele do zrobienia. Świadomość bogactwa wielokulturowej społeczności budowana jest dzięki materialnym śladom kultury, ale też dzięki kontaktom z potomkami dawnych mieszkańców i upowszechnieniem wspomnień, artykułów i relacji.

Dzięki pomocy dr. Sławomira Pastuszki, który przetłumaczył także inskrypcje na odnalezionych macewach, wiemy, kogo upamiętniają. Serdecznie dziękuję dr. Sławomirowi Pastuszce, Zbigniewowi Prusakowi oraz Damianowi Amonowi Rączce za pomoc i służenie radą na każdym etapie realizacji tej operacji.

Dziś natomiast kolejne odkrycie – obelisk Caspera Aronsfelda jest dwustronny: napis jest umieszczony na dwóch bokach obelisku, po jednej stronie w języku niemieckim (o tym wiedzieliśmy), po drugiej zaś – po hebrajsku (o tym dowiedzieliśmy się dziś podczas montażu). Hebrajska wersja także zostanie przesłana do przetłumaczenia, będę Państwa informować, co wyryto w kamieniu.

Cieszy fakt, iż macewy obywateli kcyńskich trafiły na adekwatne miejsce. Tam, gdzie znajdowałyby się, gdyby Niemcy nie zniszczyli cmentarza żydowskiego podczas II wojny światowej. Warto w tym miejscu wspomnieć, iż w wyniku ustaleń genealogicznych poczynionych przez regionalistę Zbigniewa Prusaka dowiedzieliśmy się, iż Casper Aronsfeld (1822-1897), którego obelisk od dziś znów znajduje się na cmentarzu to ojciec Davida, a dziadek Cesara Aronsfelda, historyka urodzonego w Kcyni. Historia zatacza koło.

To szczęśliwy dzień.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni