Praca z dziećmi ze Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych (FASD)

Z psychologicznego punktu widzenia praca z dzieckiem z FASD zaczyna się… od pracy własnej dorosłego. Bez względu na to, czy dorosły będzie wspierał dziecko w ramach pracy zawodowej np. jako nauczyciel, pedagog, psycholog, czy towarzyszył mu w życiu jako osoba z rodziny np. jako opiekun zastępczy czy rodzic adopcyjny, zawsze najważniejsze jest, aby podstawą wszystkich działań była pozytywna relacja.

Relacja ze wspierającym, życzliwym dorosłym jest dla dzieci z FASD szczególnie ważna – łatwiej im pracować w kontakcie indywidualnym, ale też dlatego, iż ta relacja staje się okazją do zbierania konstruktywnych doświadczeń i otwiera im drogę do budowania relacji rówieśniczych. Dzieci z FASD często mają za sobą trudne przeżycia z wcześniejszych lat życia, zwykle słyszały wiele niemiłych ocen i komentarzy na swój temat, zaś sama prenatalna ekspozycja na alkohol spowodowała, iż rodzą się z podwyższonymi czynnikami stresu (aktywacja osi HPA, zwiększony poziom kortyzolu). Tym bardziej praca z dzieckiem z FASD musi zacząć się od zbudowania poczucia bezpieczeństwa, a później być podtrzymywana przez okazywanie akceptacji i życzliwości, co nie wyklucza wprowadzania i egzekwowania wymagań.

Ponadto, doświadczenia specjalistów i opiekunów dzieci doświadczających skutków prenatalnej ekspozycji na alkohol pokazują, iż pierwszym krokiem jest przebudowanie własnych przekonań, a czasem choćby pokonanie stereotypów. Nowa, bardziej otwarta postawa, w połączeniu z poszerzoną świadomością i podstawową wiedzą na temat codziennego funkcjonowania dzieci z FASD jest warunkiem do planowania wsparcia i pracy.

Co może być trudne na początku?

Chyba najtrudniejsze na początku współpracy z dzieckiem z diagnozą FAS czy FASD jest zmiana swoich wymagań, czyli w praktyce dostosowanie oczekiwań do faktycznego poziomu funkcjonowania dziecka. Uczeń/podopieczny może mieć 12 lat (i fizycznie wyglądać adekwatnie do wieku), a w codziennym życiu funkcjonować jak dziecko siedmioletnie. W takich sytuacjach zasadne jest dostosowanie zadań, języka i tempa pracy do realnych możliwości dziecka.
Wiąże się z tym bardzo świadome kształtowanie procesu wychowania, tak aby opierał się na wspieraniu, a nie na karaniu dziecka. Jest to możliwe, jeżeli dorosłemu stale towarzyszy myśl, iż trudne zachowania to efekt deficytów w obrębie mózgowia, a nie wyraz złej woli, lenistwa czy „niegrzeczności” dziecka.

Najważniejsze zasady w pracy z dziećmi z FASD

1. Konkret – jednoznaczne, konkretne komunikaty, przy tym minimalizacja dodatkowych bodźców;
2. Prostota – usunięcie słów zbędnych, samo sedno komunikatu; omijanie słów i zwrotów wieloznacznych, metaforycznych itp.; polecenie wsparte gestem;
3. Stałość – mało zmian w otoczeniu, jedna osoba wiodąca, bo dziecko potrzebuje relacji;
4. Powtarzanie i dostosowane tempo – przy nauce dużo powtórzeń i dużo cierpliwości dorosłych;
5. Dzielenie materiału na części – mniejsze części materiału i częste przerwy;
6. Rutyna, stałe zasady w domu i w szkole;
7. Czujny nadzór i korygowanie – dopytanie i sprawdzanie, ale i przekazywanie pozytywnych informacji zwrotnych;
8. Obniżenie napięcia i stresu – u dziecka, ale też u dorosłego, który z nim pracuje, gdyż tylko sprawnie regulujący swoje emocje dorosły stworzy bezpieczne środowisko dla dziecka.

Tekst powstał w ramach bezpłatnej ogólnopolskiej kampanii edukacyjnej „Ciąża bez alkoholu – profilaktyka FASD” realizowanej w 2025 r. przez Fundację Instytut Nowej Kultury, www.instytutnowejkultury.pl

Sylwia Ściegienko, psycholog, główny diagnosta FASD Point