Trwa Międzynarodowy (Ty)Dzień Archiwów

W dniach 6-13 czerwca 2026 roku obchodzony jest Międzynarodowy Tydzień Archiwów, którego kulminacyjnym momentem jest 9 czerwca – Międzynarodowy Dzień Archiwów. W obchody tego dnia włączyło się również Archiwum Państwowe w Częstochowie, zapraszając w swoje progi wszystkich, którzy chcieli poznać pracę instytucji „od podszewki”.

Międzynarodowy Dzień Archiwów to dobra okazja do przypomnienia o misji i znaczeniu archiwów dla zbiorowej pamięci narodów i społeczeństw, a także do przybliżenia zmian, jakie w archiwistyce zachodzą. – Archiwa kiedyś i dziś to dwie różne instytucje – podkreśliła dyrektor Archiwum Państwowego w Częstochowie Elżbieta Surma-Jończyk. – Bardzo różne. Ja mogę na własnym przykładzie to poświadczyć, bo pracuję tutaj 30 lat, więc przez ten okres archiwa naprawdę bardzo się zmieniły. Kiedy ja zaczynałam pracę, nie było mowy o tym, żeby akta, które trafiają do nas dziś, jutro były udostępniane. Nie, nie, nie, to zupełnie inaczej wyglądało. Natomiast dzisiaj faktycznie tak jest. Przyjmujemy akta, one są już z ewidencją na tyle przygotowane przez naszych interesariuszy zewnętrznych, czyli instytucje, które nam te akta przekazują, iż następnego dnia już można z nich korzystać w naszej czytelni akt. To jest jedna strona medalu. Druga to taka, iż kiedyś archiwa tak naprawdę przejmowały tylko dokumentację wytwarzaną przez instytucje i to takie instytucje istotne, czyli urzędy miasta, ważne dla historii lokalnej zakłady pracy. Natomiast dzisiaj troszkę się, a adekwatnie choćby dużo więcej niż troszkę, ten ciężar zmienił. Kiedyś nie mieliśmy akt rodzin. Dzisiaj mamy. Fantastyczne akta przekazują nam rodziny. Kapitalne akta przekazują nam różne stowarzyszenia, instytucje takie, których kiedyś choćby nie było i nie myśleliśmy o tym, żeby chcieć ich akta. Ja z własnego doświadczenia wiem, iż na przykład bardzo mało, kiedy ja zaczynałam pracę, mieliśmy akt szkół. Bardzo mało. Dziś akta szkolne to jest coś, naprawdę jest hitem, bo są kroniki fantastyczne, są różne pamiętniki dzieciaków z wyjazdów wakacyjnych, także ten ciężar akt przez te ostatnie lata bardzo się zmienił. Myślę, iż jest taki bliżej ludzi po prostu.

Jak zaznaczyła Elżbieta Surma-Jończyk, zmiany w archiwach dotyczą zarówno materiałów, jakie do nich wpływają, ale i samych warunków ich przechowywania:
– Kiedyś poza takim zwykłym termometrem, który sobie wisiał gdzieś w naszych magazynach i mierzył tam temperaturę, kilka więcej mogliśmy aktom zapewnić. Dziś to się zmieniło, mamy już systemy mierzenia temperatury zdalne nawet. To nam pozwala na bieżąco śledzić parametry wilgotności i temperatury w powietrzu. Poza tym wchodzimy w proces, wszystkie archiwa państwowe, wchodzimy w proces termomodernizacji obiektów. To nam pozwoli na to, żeby i akta, ale i pracownicy w lepszych warunkach w przyszłości funkcjonowali. Będzie to okupione prawie roczną naszą troszkę inną pracą, bo będziemy pracować w tym budynku i on równocześnie będzie podlegał termomodernizacji, ale myślę, iż damy radę. Użytkownicy będą mogli z akt korzystać z pewnymi oczywiście ograniczeniami, ale będziemy funkcjonować na tyle, na ile oczywiście to będzie możliwe bez większych utrudnień.

Sama praca archiwistów również w wielu przypadkach odbiega od stereotypowego myślenia o niej osób nie znających realiów. Międzynarodowy Dzień Archiwów był dobrą okazją, żeby o niej opowiedzieć i ją pokazać zwiedzającym. A przybliżyła ją Ewa Dubaj, Kierownik Oddziału II ewidencji, opracowania i zabezpieczania zasobu archiwalnego Archiwum Państwowego w Częstochowie:
– Każdy myśli, iż my to tak mamy cichą, spokojną pracę, siedzimy, przekładamy sobie teczki. Nie jest tak. Dowód chociażby dzisiaj, nasze spotkanie tutaj z okazji Międzynarodowego Dnia Archiwów pokaże, czym się na co dzień zajmujemy. Pokażemy to, czym się zajmujemy i jak to robimy. Tak naprawdę mamy takie trzy główne filary naszej pracy. Czyli nadzorujemy, oddział pierwszy tym się zajmuje, to co się dzieje w urzędach, jak te dokumenty są wytwarzane. Potem przejmujemy i zabezpieczamy. Pilnujemy, żeby wszystko było dobrze opisane, żeby można było znaleźć w internecie, bo archiwum jest nowoczesnym urzędem, nie tym takim starym, zakurzonym jak się każdemu wydaje, i udostępniamy. I to jest bardzo ważna działalność, ponieważ te dokumenty, które my tu gromadzimy, można je spokojnie przeglądać, czy przez internet, bo w części już taka możliwość też jest, a część w czytelni akt u nas, w archiwum. Potężnym ułatwieniem są takie narzędzia informatyczne jak właśnie systemy, z których korzystamy, które ułatwiają i nam, no i Państwu korzystającym, tą pracę, iż wszystko można znaleźć poprzez trzy kliknięcia w klawisze.

Obecne działania Archiwum Państwowego w Częstochowie wpisują się także w obchody 200. rocznicy połączenia Starej i Nowej Częstochowy, pokazując proces kształtowania się nowoczesnego miasta. Służyć temu będzie m.in. przygotowywana wystawa plenerowa dokumentów z Archiwum w Częstochowie, której opowiedziała Alicja Adamus-Kowalik:
– Ale trzeba zaznaczyć, nie tylko z Archiwum częstochowskiego. Wystawa, którą planujemy na 19 sierpnia, wystawa plenerowa, która zostanie zaprezentowana na Placu Biegańskiego w Częstochowie, będzie zawierała też dokumenty z innych archiwów, sieci archiwów państwowych, bo i z Archiwum Głównego Akt Dawnych, i Archiwum Państwowego w Łodzi. Także chcielibyśmy Państwu pokazać taki trochę szerszy wachlarz tych dokumentów, dlatego iż ci, którzy korzystają z naszego zasobu niektóre rzeczy mogli już u nas zobaczyć, ale nie do końca wiedzą, iż o Częstochowie też jest w innych archiwach. Więc ta wystawa będzie mówiła nie tylko o samym połączeniu, co jest jakby dla nas najważniejsze, i przede wszystkim o tym byśmy chcieli i to będzie takie centrum, ale chcielibyśmy też opowiedzieć troszeczkę o tym, co się działo wcześniej, czyli początek wieku, jak te Częstochowy wyglądały, właśnie jacy mieszkańcy je zamieszkiwali, czym się zajmowali, bo to jest ważne, ile ich było w ogóle. No i o Nowej Częstochowie, bo mam wrażenie, iż o Częstochówce tak troszeczkę jest gdzieś tam zawsze na boku mówione, gdzieś w tle, więc chcielibyśmy też powiedzieć o tym. No i później kolejna część, bo ta wystawa będzie podzielona na takie trzy części. Pierwsza właśnie, co się działo przed, później to centrum, czyli połączenie. No i ostatnia część to już bezpośrednio będzie mówiła o tym, jak ten rozwój miasta wyglądał. Przede wszystkim chcieliśmy postawić taki duży nacisk na mapy i plany, o których nikt nic nie mówi, bo z reguły gdzieś tam o tym dokumencie wiemy, o tych uchwałach, wiemy o protokołach, a o mapach wiele osób nie wie, więc chcielibyśmy przede wszystkim zaprezentować te mapy mało znane takiemu przeciętnemu użytkownikowi, więc na pewno te mapy, no i ten piękny protokół z 1826 roku, jest po prostu strona tytułowa, jak Państwo zobaczą to będziecie zachwyceni, także to faktycznie “robi robotę”.

Międzynarodowy Dzień Archiwów to też znakomita okazja do złożenia wszystkim archiwistom najlepszych życzeń, a jakich życzeń by oczekiwali – wyjaśniła dyrektor Elżbieta Surma-Jończyk:
– Samych sukcesów, dużo ciekawych akt do pozyskania, które ciągle gdzieś tam są. Ja taką ciekawostkę powiem, iż myślałam, iż księgi radzieckie miejskie, czyli akta Miasta Częstochowy, które w zasadzie się nie zachowały, bo tych ksiąg było około dwadzieścia parę. Myśmy mieli jedną od zawsze. Chyba 10 lat temu nagle okazało się, iż pozostało jedna księga w antykwariacie. Zgłosił się do nas antykwariusz i powiedział, iż jest oryginalna księga. Nie do końca wiadomo jak ona ocalała, ale cieszymy się, iż ona jest, weszła w skład naszego zasobu. Także takich ciekawych rzeczy chcielibyśmy jak najwięcej. I tego nam proszę życzyć.

Podczas 16. Międzynarodowego Kongresu Archiwów w Kuala Lumpur w 2007 roku, na pamiątkę utworzenia w 1948 roku będącej pod auspicjami UNESCO Międzynarodowej Rady Archiwów (ICA), 9 czerwca ustanowiony został Międzynarodowym Dniem Archiwów. W 2019 roku święto rozszerzono na Międzynarodowy Tydzień Archiwów.