„Wiwat Maj, 3 Maj!”

Konstytucja 3 maja była pierwszą nowoczesną ustawą zasadniczą w Europie, drugą – po amerykańskiej – na świecie i jednym z najważniejszych aktów politycznych w dziejach Polski. Uchwalona w chwili zagrożenia państwa, do dziś pozostaje symbolem odpowiedzialności, odwagi i wiary w możliwość naprawy Rzeczypospolitej.

Centralne obchody Narodowego Święta Trzeciego Maja odbywające się w Warszawie gromadzą co roku setki Polaków. Fot. KPRP

3 maja to jedna z najważniejszych dat w polskim kalendarzu. Tego dnia wspominamy uchwalenie Konstytucji 3 maja – dokumentu, który w 1791 roku miał wzmocnić państwo, ograniczyć polityczny chaos i ocalić Rzeczpospolitą przed upadkiem. Choć sama konstytucja obowiązywała krótko, jej znaczenie okazało się znacznie trwalsze niż polityczne okoliczności, w których powstała.

Dla kolejnych pokoleń Polaków stała się dowodem, iż choćby w najtrudniejszych momentach naród potrafił myśleć o przyszłości, reformować państwo i szukać nowoczesnych rozwiązań. Była aktem odwagi, ale także znakiem dojrzałości politycznej. Pokazywała, iż wolność nie może oznaczać bezładu, a patriotyzm wymaga nie tylko uczuć, ale także odpowiedzialności.

Dziś, obchodzona w Polsce i przez Polonię na całym świecie, rocznica Konstytucji 3 maja łączy historię z teraźniejszością. Przypomina o państwie, które trzeba budować, chronić i naprawiać – nie tylko w chwilach wielkich rocznic, ale każdego dnia.

Czas kryzysu

Konstytucja 3 maja powstała w jednym z najtrudniejszych okresów historii Rzeczypospolitej. W drugiej połowie XVIII wieku państwo polsko-litewskie było osłabione wewnętrznie i coraz bardziej zależne od sąsiednich mocarstw. System polityczny, który przez długi czas dawał szlachcie szerokie prawa i poczucie wolności, z czasem stał się źródłem paraliżu.

Liberum veto, prywatne interesy magnaterii, słabość władzy wykonawczej i brak sprawnego systemu podatkowego oraz wojskowego sprawiały, iż Rzeczpospolita nie była w stanie skutecznie bronić swojej niezależności. Rosja, Prusy i Austria coraz śmielej ingerowały w jej sprawy. Pierwszy rozbiór Polski w 1772 roku był bolesnym dowodem, iż bez głębokich reform państwo może przestać istnieć.

Właśnie w takich okolicznościach rozpoczął obrady Sejm Wielki, zwany także Czteroletnim. Obradował w latach 1788-1792 i stał się miejscem najważniejszej debaty o przyszłości kraju. Część elit politycznych rozumiała, iż Rzeczpospolita potrzebuje nowego ustroju, silniejszych instytucji, nowoczesnej armii i większego udziału obywateli w życiu publicznym.

Ustawa rządowa

Konstytucję uchwalono 3 maja 1791 roku na Zamku Królewskim w Warszawie. Jej oficjalna nazwa brzmiała: Ustawa Rządowa. Była pierwszą konstytucją w Europie i drugą na świecie – po konstytucji Stanów Zjednoczonych z 1787 roku.

Dokument wprowadzał ważne zmiany ustrojowe. Znosił liberum veto, które przez lata pozwalało pojedynczemu posłowi zrywać obrady sejmu i blokować decyzje państwa. Ograniczał wolną elekcję, wzmacniał władzę wykonawczą i wprowadzał zasadę dziedziczności tronu. Porządkował relacje między sejmem, królem i rządem, a także wzmacniał odpowiedzialność za funkcjonowanie państwa.

Konstytucja nie była dokumentem rewolucyjnym w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Nie znosiła wszystkich nierówności społecznych i nie dawała pełnych praw wszystkim mieszkańcom Rzeczypospolitej. Była jednak ogromnym krokiem naprzód. Brała pod opiekę państwa chłopów, zwiększała znaczenie mieszczaństwa i otwierała drogę do dalszych reform.

Najważniejsze było jednak przesłanie polityczne: państwo polskie miało zostać naprawione własnymi siłami. Konstytucja pokazywała, iż naród potrafi wyciągnąć wnioski z kryzysu i podjąć próbę odbudowy silnej, sprawnej Rzeczypospolitej.

Krótka nadzieja

Radość z uchwalenia konstytucji nie trwała długo. Przeciwko reformom wystąpiła część magnaterii, obawiająca się utraty swoich przywilejów. Jej przedstawiciele zawiązali konfederację targowicką i zwrócili się o pomoc do Rosji. W 1792 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Rzeczypospolitej, a obóz reform poniósł klęskę.

Konstytucja została obalona, a niedługo potem nastąpił drugi rozbiór Polski. Ostateczny upadek państwa przyniósł trzeci rozbiór w 1795 roku, po którym Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy na 123 lata.

Mimo politycznej porażki Konstytucja 3 maja nie została zapomniana. Przeciwnie – stała się jednym z najważniejszych symboli utraconej niepodległości. W czasie zaborów przypominała, iż Polska nie upadła dlatego, iż nie chciała się zmieniać, ale dlatego, iż próba jej naprawy została brutalnie przerwana przez obce mocarstwa i zdradę części własnych elit.

Święto zakazane

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rocznica Konstytucji 3 maja gwałtownie wróciła do kalendarza państwowego. W II Rzeczypospolitej była jednym z najważniejszych świąt narodowych. Obchodzono ją uroczyście w szkołach, kościołach, organizacjach społecznych i instytucjach państwowych. Była lekcją historii, ale także manifestacją wdzięczności za odzyskaną wolność.

Po II wojnie światowej sytuacja się zmieniła. Władze komunistyczne, podporządkowane Związkowi Sowieckiemu, patrzyły na tradycję 3 maja z nieufnością. Święto przypominało bowiem o niepodległościowej tradycji, zachodnich inspiracjach ustrojowych i ciągłości polskiego państwa – wartościach niewygodnych dla systemu narzuconego Polsce po 1945 roku. W dodatku pokrywało się z kościelnym świętem Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.

W czasach PRL obchody Konstytucji 3 maja były ograniczane, a następnie usunięte z oficjalnego kalendarza. Władze promowały przede wszystkim 1 maja, czyli Święto Pracy, organizując obowiązkowe pochody i masowe manifestacje. 3 maja pozostawał natomiast dniem pamięci pielęgnowanym przez Kościół, środowiska niepodległościowe, rodziny i Polonię.

Nieprzypadkowo w tamtych latach biało-czerwone flagi, wywieszane na 1 maja, często kazano zdejmować przed 3 maja. Komunistyczne państwo chciało kontrolować symbole i pamięć historyczną. Dla wielu Polaków właśnie dlatego rocznica konstytucji miała szczególne znaczenie. Była cichym, a czasem bardzo wyraźnym znakiem sprzeciwu wobec systemu, który odbierał narodowym świętom ich prawdziwy sens.

Powrót pamięci

Po upadku komunizmu Święto Narodowe Trzeciego Maja zostało przywrócone. Stało się jednym z najważniejszych świąt państwowych wolnej Polski. Obchodzone jest uroczystościami państwowymi, mszami za ojczyznę, apelami, koncertami, lekcjami historii, wydarzeniami kulturalnymi i spotkaniami lokalnych społeczności.

W Polsce 3 maja jest dniem wolnym od pracy. W wielu miastach realizowane są oficjalne ceremonie z udziałem władz państwowych i samorządowych, wojska, harcerzy, uczniów oraz organizacji społecznych. W Warszawie centralne uroczystości tradycyjnie koncentrują się wokół Zamku Królewskiego, placu Zamkowego i miejsc związanych z historią państwa.

Rocznica ta jest także mocno obecna poza granicami kraju. Dla Polonii 3 maja od dawna jest jednym z najważniejszych świąt. W wielu miastach świata organizowane są akademie, koncerty, msze, spotkania i parady. Szczególne miejsce zajmuje Chicago, gdzie Parada 3 Maja od pokoleń gromadzi szkoły, parafie, organizacje, zespoły folklorystyczne, harcerzy, weteranów, przedstawicieli biznesu i całe rodziny.

Dla polskich emigrantów i ich potomków święto konstytucji jest czymś więcej niż wspomnieniem wydarzenia z XVIII wieku. Jest publicznym potwierdzeniem więzi z polską historią i kulturą. Jest dniem, w którym polskość wychodzi na ulice – z flagami, sztandarami, muzyką, strojami ludowymi i językiem przekazywanym kolejnym pokoleniom.

Majowe święta celebruje również Polonia na całym świecie. Z okazji Dnia Flagi i Święta Konstytucji 3 Maja w Nowym Jorku od kilku lat odbywa się parada polskich pojazdów, a na Moście Kościuszki wieszana jest ogromna biało-czerwona flaga (na zdj. Polonia na Moście Kościuszki w Nowym Jorku, maj 2025 r.). Fot. Archiwum WEM

Współczesne znaczenie

Konstytucja 3 maja pozostaje aktualna nie dlatego, iż odpowiada na wszystkie współczesne pytania polityczne. Jej znaczenie polega na czymś głębszym. Przypomina, iż państwo wymaga troski, a wolność bez odpowiedzialności może prowadzić do słabości.

Twórcy konstytucji rozumieli, iż niepodległość nie jest dana raz na zawsze. Wiedzieli, iż jeżeli państwo ma przetrwać, musi mieć sprawne instytucje, zdolność podejmowania decyzji, wspólne poczucie dobra publicznego i obywateli gotowych myśleć szerzej niż tylko o własnych interesach. To przesłanie nie straciło znaczenia.

Współcześnie 3 maja może być lekcją dojrzałego patriotyzmu. Nie tylko takiego, który wyraża się w symbolach, ale także takiego, który oznacza udział w życiu publicznym, szacunek dla prawa, odpowiedzialność za wspólnotę, pamięć o historii i gotowość do rozmowy ponad podziałami.

Dla Polonii ta lekcja ma jeszcze jeden wymiar. Konstytucja 3 maja przypomina, iż polska tradycja polityczna od wieków była związana z ideą wolności, samorządności i obywatelskiego zaangażowania. To wartości bliskie także doświadczeniu emigracji, która w nowych krajach budowała szkoły, parafie, stowarzyszenia, media i instytucje społeczne, zachowując przy tym pamięć o Polsce.

Majowa wspólnota

Majowe święta tworzą wyjątkową całość. 2 maja obchodzimy Dzień Flagi RP oraz Dzień Polonii i Polaków za Granicą. Dzień później wspominamy Konstytucję 3 maja. Razem te daty mówią o symbolach, ludziach i państwie. O biało-czerwonej fladze, która łączy Polaków na świecie. O Polonii, która przez pokolenia przechowuje język i tradycję. O konstytucji, która przypomina, iż silna Polska wymaga mądrego prawa, odpowiedzialnych obywateli i odwagi reform.

Dlatego 3 maja nie jest tylko rocznicą historyczną. Jest zaproszeniem do pamięci i do wspólnego świętowania. Jest dniem dumy, ale także refleksji. Przypomina, iż choćby gdy państwo było słabe, znaleźli się ludzie, którzy chcieli je naprawić. choćby gdy święto było zakazane, byli tacy, którzy je pamiętali. A gdy Polska odzyskała wolność, tradycja 3 maja znów mogła stać się publicznym znakiem narodowej wspólnoty.

W Chicago, gdzie biało-czerwone flagi co roku pojawiają się na trasie parady, ta historia nabiera szczególnego znaczenia. Każdy sztandar, każda szkoła, każda organizacja i każda rodzina uczestnicząca w obchodach dopisuje własny rozdział do długiej opowieści o Polsce, która przetrwała dzięki pamięci, wierze i odpowiedzialności kolejnych pokoleń.

WEM