1 godzina temu
Miliony Polaków wciąż noszą w swoich portfelach plastikowe blankiety, na których widnieje adnotacja o wydaniu ich na czas nieoznaczony. Przez lata dawało to poczucie pełnego spokoju i pewność, iż wizyta w urzędzie w celu wyrobienia nowego dokumentu nigdy nie będzie już konieczna. Postępująca cyfryzacja administracji publicznej oraz nowe wymogi bezpieczeństwa sprawiły jednak, iż część tych dokumentów w praktyce traci swoją dawną użyteczność. Kto mimo posiadania bezterminowego blankietu musi udać się do urzędu gminy lub starostwa i w jakich sytuacjach dotychczasowy dokument okaże się niewystarczający?
Gotówka włożona w portfel leży na granatowej marynarce. | Fot. Warszawa w Pigułce.Bezterminowy dowód osobisty pod lupą instytucji. Dlaczego wpis „na czas nieoznaczony” nie zawsze już wystarcza?
Przez wiele lat obywatele, którzy ukończyli 65. rok życia, otrzymywali dowody osobiste z wpisem informującym o ich bezterminowej ważności. Zgodnie z przepisami wprowadzonymi jeszcze na mocy wcześniejszych ustaw o ewidencji ludności i dowodach osobistych, ustawodawca wyszedł z założenia, iż wygląd osób starszych zmienia się w mniejszym stopniu, a oszczędzenie seniorom konieczności odwiedzania urzędów co dekadę będzie dużym ułatwieniem. Z formalnego punktu widzenia dowody osobiste wydane przed 4 marca 2019 roku z oznaczeniem „termin ważności: nieoznaczony” przez cały czas pozostają ważnymi dokumentami potwierdzającymi tożsamość oraz polskie obywatelstwo na terenie kraju.
Problem pojawia się jednak w zderzeniu tradycyjnego kawałka plastiku z nowoczesnymi systemami teleinformatycznymi, które stały się standardem w polskich urzędach, placówkach medycznych oraz instytucjach finansowych. Starsze blankiety są całkowicie pozbawione warstwy elektronicznej. Oznacza to, iż nie posiadają wbudowanego mikroprocesora (chipu), który pozwala na bezdotykową komunikację z czytnikami urzędowymi oraz na składanie podpisu osobistego o mocy prawnej równoważnej z podpisem własnoręcznym. W rezultacie właściciel takiego dokumentu, chcąc załatwić sprawę przez internet lub skorzystać z pełnej funkcjonalności e-administracji, napotyka barierę nie do przejścia bez fizycznej wymiany blankietu na nowy e-dowód.
Dodatkową przeszkodą są wewnętrzne procedury bezpieczeństwa stosowane przez banki oraz kancelarie notarialne. Choć ustawa mówi o ważności bezterminowych dowodów, systemy weryfikacji tożsamości w wielu instytucjach komercyjnych wymagają podania konkretnej daty ważności dokumentu lub odrzucają blankiety, na których fotografia została wykonana kilkanaście czy ponad dwadzieścia lat temu. jeżeli wizerunek na wyblakłym zdjęciu znacząco odbiega od aktualnego wyglądu właściciela, pracownik banku lub notariusz ma prawo, a często wręcz obowiązek, odmówić przeprowadzenia czynności prawnej ze względu na brak możliwości jednoznacznej identyfikacji klienta.
Drugi bezterminowy dokument, który traci ważność z mocy prawa. Kogo dotyczą rygorystyczne przepisy?
O ile w przypadku bezterminowych dowodów osobistych wymiana wynika głównie z przyczyn praktycznych i technologicznych, o tyle w przypadku drugiego powszechnego dokumentu – bezterminowego prawa jazdy – obowiązek wizyty w urzędzie wynika wprost z przepisów ustawy o kierujących pojazdami. Na polskich drogach wciąż porusza się około 15 milionów kierowców posiadających dokumenty wydane przed 19 stycznia 2013 roku, w których w rubryce określającej datę ważności widnieje charakterystyczna kreska.
Zgodnie z unijną dyrektywą oraz polskimi przepisami dostosowującymi wzory dokumentów do standardów europejskich, żaden dokument uprawniający do kierowania pojazdami nie może być już bezterminowy. Ustawowy harmonogram przewiduje, iż masowa wymiana tych blankietów ruszy 19 stycznia 2028 roku i potrwa do 18 stycznia 2033 roku. Istnieje jednak bardzo szeroka grupa kierowców, którzy nie mogą czekać do 2028 roku i muszą wymienić swój „bezterminowy” dokument natychmiast, pod rygorem utraty możliwości legalnego poruszania się po drogach lub problemów podczas kontroli drogowej.
Natychmiastowy obowiązek wymiany bezterminowego prawa jazdy pojawia się w momencie, gdy u kierowcy dochodzi do zmiany danych osobowych (na przykład nazwiska po zawarciu związku małżeństwa), uszkodzenia mechanicznego blankietu uniemożliwiającego odczytanie danych, a także w sytuacji, gdy lekarz podczas badań profilaktycznych (np. w ramach medycyny pracy lub po skierowaniu przez starostę) stwierdzi konieczność stosowania okularów korekcyjnych, soczewek lub aparatu słuchowego. W każdym z tych przypadków nowy dokument nie zostanie już wydany bezterminowo, ale na maksymalnie 15 lat (lub krócej, jeżeli tak zdecyduje lekarz orzecznik).
Bezpłatnie czy z opłatą w kasie urzędu? Koszty wyrobienia nowych blankietów
Kwestia opłat za wymianę dokumentów bezterminowych jest ściśle uregulowana i zależy od tego, z jakim blankietem udajemy się do okienka urzędowego. W przypadku dowodu osobistego ustawodawca utrzymał zasadę pełnej bezpłatności. Niezależnie od tego, czy senior lub inna osoba wymienia bezterminowy dowód osobisty z powodu zmiany wizerunku, uszkodzenia plastiku, czy chęci posiadania nowoczesnego e-dowodu z warstwą elektroniczną i odciskami palców, urząd gminy nie pobiera z tego tytułu żadnej opłaty skarbowej. Jedynym kosztem, jaki ponosi obywatel, jest wykonanie aktualnej, kolorowej fotografii biometrycznej u fotografa, co zwykle wiąże się z wydatkiem rzędu 30–50 złotych.
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w wydziałach komunikacji przy wymianie bezterminowego prawa jazdy. Tutaj całość kosztów administracyjnych spoczywa na barkach właściciela dokumentu. Standardowa opłata komunikacyjna za wydanie nowego blankietu wynosi w tej chwili 100 złotych (plus 50 groszy opłaty ewidencyjnej, choć ta była stopniowo wygaszana przy cyfryzacji rejestrów), a samorządy od dłuższego czasu wnioskują do Ministerstwa Infrastruktury o waloryzację tej stawki ze względu na rosnące koszty produkcji dokumentów przez Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych. o ile kierowca posiada bezterminowe uprawnienia (kategorie AM, A1, A2, A, B1, B, B+E lub T) i wymienia sam blankiet w ramach aktualizacji dokumentu bez wygaśnięcia badań lekarskich, nie musi płacić 200 złotych za wizytę u lekarza orzecznika. Koszt badań pojawia się jednak zawsze wtedy, gdy wymiana wynika ze względów zdrowotnych lub dotyczy kategorii zawodowych (C, D).
Co to oznacza dla Ciebie? Praktyczny poradnik, jak uniknąć blokady w urzędzie, banku i za granicą
Posiadanie w portfelu dokumentu wydanego kilkanaście lub kilkadziesiąt lat temu z adnotacją „bezterminowo” może uśpić czujność i doprowadzić do bardzo stresujących sytuacji w najmniej odpowiednim momencie – na przykład na lotnisku, u notariusza podczas sprzedaży nieruchomości czy w placówce bankowej przy zakładaniu lokaty. Aby uniknąć paraliżu swoich spraw urzędowych i finansowych, warto już teraz zweryfikować stan swoich dokumentów i wdrożyć kilka praktycznych kroków.
1. Sprawdź swój bezterminowy dowód osobisty przed podróżą do strefy Schengen i poza nią
Choć bezterminowy dowód osobisty wydany osobie po 65. roku życia jest w pełni legalny w Polsce, podczas przekraczania granic (szczególnie drogą lotniczą) bywa źródłem poważnych komplikacji. Automatyczne bramki biometryczne na lotniskach (tzw. e-Gates) nie odczytają starego dowodu bez mikroprocesora. Co więcej, służby graniczne innych państw lub pracownicy linii lotniczych podczas odprawy mogą zakwestionować dokument, na którym zdjęcie przedstawia osobę młodszą o 20 lat, lub którego stan fizyczny (pęknięcia, rozwarstwienie folii, starte litery) budzi wątpliwości co do autentyczności. jeżeli planujesz wyjazd za granicę bez paszportu, złóż bezpłatny wniosek o nowy e-dowód co najmniej 30 dni przed podróżą.
2. Zwróć uwagę na dostęp do e-Zdrowia, ZUS i mObywatela
Nowy dowód osobisty z warstwą elektroniczną (wydawany w tej chwili na 10 lat) otwiera dostęp do usług, z których posiadacze starych, bezterminowych blankietów nie mogą skorzystać dzięki samego dokumentu. E-dowód posiada wgrane certyfikaty: potwierdzania obecności (przydatny w placówkach medycznych i urzędach) oraz podpisu osobistego. jeżeli często załatwiasz sprawy w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, urzędzie skarbowym lub korzystasz z Internetowego Konta Pacjenta (IKP), wymiana starego dowodu na nowy pozwoli Ci podpisywać oficjalne pisma elektronicznie bez konieczności kupowania komercyjnego podpisu kwalifikowanego.
3. Zweryfikuj stan fizyczny swoich dokumentów – uszkodzenie unieważnia bezterminowość
Wielu Polaków nie zdaje sobie sprawy z tego, iż pęknięty, nadłamany lub wyblakły dokument z wpisem „na czas nieoznaczony” z punktu widzenia prawa kwalifikuje się do natychmiastowej wymiany. Zgodnie z art. 46 ustawy o dowodach osobistych, wymiana dowodu jest obowiązkowa w razie jego uszkodzenia w stopniu utrudniającym lub uniemożliwiającym identyfikację jego posiadacza. Analogiczna zasada dotyczy prawa jazdy oraz bezterminowych kart parkingowych dla osób z niepełnosprawnościami. Posługiwanie się zniszczonym blankietem podczas wizyty u notariusza (np. przy sporządzaniu testamentu czy darowizny) zakończy się odmową dokonania czynności notarialnej.
4. Jak wygląda procedura wymiany bezterminowego dowodu krok po kroku?
Od czasu wprowadzenia dowodów osobistych z drugą cechą biometryczną (odciskami palców), wniosku dla osoby dorosłej nie można już wysłać w 100 procentach przez internet bez wizyty w urzędzie. Możesz jednak wypełnić formularz w aplikacji mObywatel lub na portalu rządowym gov.pl, załączając plik ze zdjęciem, a następnie w ciągu 30 dni udać się do dowolnego urzędu gminy (nie obowiązuje rejonizacja), aby złożyć odciski palców i wzór podpisu. Możesz też od razu pójść do urzędu z jednym papierowym zdjęciem. Czas oczekiwania na wyprodukowanie nowego dokumentu wynosi maksymalnie 30 dni, a w praktyce blankiet jest gotowy do odbioru zwykle po około 10–14 dniach roboczych.
5. Co zrobić w przypadku chorób przewlekłych i trudności z poruszaniem się?
Wokół wymiany starych, bezterminowych dowodów przez najstarszych seniorów narosło wiele obaw związanych z koniecznością osobistego stawiennictwa w urzędzie w celu pobrania odcisków palców. Warto wiedzieć, iż prawo przewiduje tu specjalne rozwiązanie. o ile osoba chcąca wymienić stary dowód na nowy nie może dotrzeć do urzędu z powodu choroby, niepełnosprawności lub innej niedającej się pokonać przeszkody, należy zgłosić ten fakt w urzędzie miasta lub gminy (właściwym dla siedziby urzędu w danym mieście powiatowym lub wojewódzkim). W takiej sytuacji urzędnik ze specjalną mobilną stacją (walizką biometryczną) przyjedzie bezpośrednio do domu lub szpitala, pobierze odciski palców na miejscu, a po wyprodukowaniu dokumentu dostarczy go pod wskazany adres.
6. Nie czekaj na ostatnią chwilę z aktualizacją danych w banku
Pamiętaj, iż w momencie odbioru nowego dowodu osobistego w urzędzie, Twój stary, bezterminowy dokument zostaje natychmiast unieważniony w Rejestrze Dowodów Osobistych. Od tej chwili każdy system bankowy, który spróbuje zweryfikować starą serię i numer Twojego dowodu, wyświetli komunikat o nieważnym dokumencie, co może skutkować czasową blokadą możliwości wykonywania przelewów lub zawierania umów. Zaraz po odebraniu nowego blankietu zaktualizuj jego serię, numer oraz nową datę ważności w swojej bankowości elektronicznej lub w oddziale banku.
