Najstarsi, a wciąż w rytmie. Fenomen „Istebnej” trwa od 125 lat | ZDJĘCIA

2 godzin temu

Zespół Regionalny „Istebna” z Istebnej to nie tylko najstarsza tego rodzaju formacja na ziemi cieszyńskiej, ale również nestor w swojej kategorii w kraju. W tym roku obchodzi jubileusz 125-lecia istnienia. Uświetniła go występem podczas 63. Tygodnia Kultury Beskidzkiej w Wiśle.

Nie ma oficjalnych i pewnych potwierdzeń na to, ale najprawdopodobniej Zespół Regionalny „Istebna” jest najstarszym zespołem ludowym w Polsce. Jego historia jest barwna i bogata. Pojawiają się w niej cesarz Franciszek Józef, jeden z najbardziej znanych polskich seriali telewizyjnych, ale też bardzo prestiżowa nagroda branżowa i kilku polskich prezydentów. Co prawda pierwsze akordy tej historii nie były w pełni formalne, ale odgrywała je grupa, która robiła to już na potrzeby występów scenicznych.

Za początek działalności zespołu uznaje się rok 1901. Wtedy górale z Istebnej, Jaworzynki i Koniakowa wystąpili na Przysłopiu pod Baranią Górą, w myśliwskim zameczku należącym do Habsburgów. Było to miejsce, które często odwiedzał arcyksiążę Fryderyk. Naturalność i spontaniczność prezentowanych pieśni, tańców oraz muzyki zrobiły na nim ogromne wrażenie i zaprosił górali do Wiednia. Kilka lat później, w 1908 roku, podczas obchodów 60-lecia panowania cesarza Franciszka Józefa, mieszkańcy Trójwsi Beskidzkiej zaprezentowali w stolicy monarchii tradycyjne wesele istebniańskie. Widowisko gwałtownie stało się jednym z najważniejszych elementów repertuaru zespołu. W okresie międzywojennym było wielokrotnie wystawiane m.in. w Wiśle, Cieszynie, Jabłonkowie i Chorzowie, przyczyniając się do popularyzacji kultury górali śląskich.

Lata 30. były okresem dalszego rozwoju. „Istebna” uczestniczyła m.in. w prezydenckich dożynkach w Spale, Święcie Pieśni w Wiśle, Święcie Gór w Zakopanem, Zjeździe Górskim w Sanoku oraz Tygodniu Gór w Wiśle. Działalność zespołu przerwała II wojna światowa, ale po jej zakończeniu grupa gwałtownie została reaktywowana. Powojenna historia „Istebnej” związana jest szczególnie z Zuzanną Gembołyś oraz Anną Urbaczką-Bury. To one przez wiele lat dbały o rozwój artystyczny zespołu i przekazywanie tradycji kolejnym pokoleniom. Próby odbywały się początkowo w szkole, później w sali Nadleśnictwa, które objęło grupę patronatem. Dużego wsparcia udzielała również Gminna Spółdzielnia w Istebnej.

W latach 60. zespół należał już do najważniejszych grup folklorystycznych w Polsce. Występował na festiwalach i przeglądach w wielu miastach kraju, a także za granicą, m.in. w Czechosłowacji podczas międzynarodowego festiwalu w Stražnicach. Zdobywał nagrody, był nagrywany przez radio i telewizję, a jego rozpoznawalność stale rosła. Ogólnopolską sławę przyniósł mu udział w produkcjach filmowych. W 1969 roku „Istebna” została zaproszona do udziału w nagraniach serialu „Czterej pancerni i pies”. W Jaworzynce realizowano sceny wesela Janka i Marusi oraz ustronianina Gustlika i Honoraty, a członkowie zespołu wystąpili jako statyści. Wcześniej grupa pojawiła się także na planie filmu „Słońce wschodzi raz na dzień” z Franciszkiem Pieczką w roli głównej, do którego zdjęcia powstawały w Koniakowie.

Na początku lat 80. zespół przeszedł trudniejszy okres. Część członków zaangażowała się w działalność nowej grupy założonej przez Józefa Brodę w Istebnej-Zaolziu. „Istebna” działała wówczas głównie jako zespół śpiewaczy pod kierownictwem Anny Urbaczki-Bury, która współpracowała m.in. z cenionymi solistkami Jadwigą Zabawską i Stanisławą Majeranowską. Odbudowę części tanecznej podjął Józef Kawulok. Wokół siebie zgromadził młodych tancerzy, śpiewaków i muzykantów, wśród których znaleźli się m.in. Piotr Kukuczka, Adam Sobol i Kazimierz Urbaś. Nowa generacja zespołu gwałtownie wróciła do koncertowania, występując w kraju i za granicą.

W 1993 roku kierownictwo zespołu objęła Elżbieta Legierska z Gminnego Ośrodka Kultury w Istebnej. Ważnym wydarzeniem był występ w Filharmonii Narodowej w Warszawie w ramach cyklu „Pieśń ziemi ojczystej”, gdzie „Istebna” prezentowała folklor górali śląskich wspólnie z „Mazowszem”. W pracy zespołu pomagała także etnograf Małgorzata Kiereś.

Kolejne lata przyniosły dalszy rozwój. Pod kierownictwem Michała Zowady zespół budował nowy skład, oparty w dużej mierze na młodych mieszkańcach Trójwsi. Za choreografię odpowiadała Katarzyna Juroszek, a własna kapela z Damianem Legierskim na czele wzbogacała występy muzyczną oprawą. Od 2002 roku „Istebna” jest członkiem CIOFF – Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Folklorystycznych, Festiwali i Sztuki Ludowej. To otworzyło zespołowi drogę do udziału w najważniejszych wydarzeniach folklorystycznych na świecie.

Największe sukcesy grupa osiągała w okresie kierowania nią przez Tadeusza Papierzyńskiego, wspieranego przez Agnieszkę Kierczak, Annę Gazurek i Józefa Łupieżowca. „Istebna” zdobywała najwyższe laury m.in. podczas Festiwalu Folkloru Górali Polskich w Żywcu, Międzynarodowych Spotkań Folklorystycznych w Wiśle oraz Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem.

W 2011 roku zespół otrzymał Nagrodę im. Oskara Kolberga „Za zasługi dla kultury ludowej” – jedno z najważniejszych polskich wyróżnień w dziedzinie ochrony i popularyzacji tradycji ludowej. Było to potwierdzenie znaczenia pracy kolejnych pokoleń artystów związanych z „Istebną”. Nagroda, ustanowiona w 1974 roku i finansowana przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, jest uznawana za folklorystyczny odpowiednik najważniejszych wyróżnień w dziedzinie ochrony dziedzictwa narodowego. Dla zespołu z Istebnej było to potwierdzenie ponadstuletniej pracy na rzecz zachowania autentycznych tradycji górali śląskich, gdyż była to nagroda przyznana za całokształt działalności. Po jej odbiór „Istebna” do stolicy udała się nie tylko całym zespołem, ale i wraz z wieloma byłymi kierownikami grupy.

– To było coś naprawdę niecodziennego, zatańczyć w kierpcach na drogich posadzkach Zamku Królewskiego w Warszawie – wspomina Tadeusz Papierzyński, ówczesny kierownik zespołu.

W tym okresie zespół koncertował niemal na całym świecie. Górale z Istebnej występowali m.in. w Chinach, Mongolii, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Algierii, Jordanii i Australii. Powstawały również płyty, nagrania filmowe i publikacje dokumentujące historię grupy.

Wyjątkowym rozdziałem w dziejach zespołu stały się koncerty kolęd z udziałem pary prezydenckiej. Wszystko zaczęło się w 2015 roku, gdy kierownik zespołu wysłał zaproszenie do prezydenta Andrzeja Dudy, który przebywał wówczas w Zameczku w Wiśle. Prezydent wraz z małżonką przyjęli zaproszenie, a spotkanie zapoczątkowało dziewięcioletnią tradycję. Jubileuszowe, dziesiąte spotkanie odbyło się już z udziałem Marty i Karola Nawrockich.

Od 2016 roku zespołem kierowała Maria Motyka. To za jej kadencji „Istebna” zdobyła w 2021 roku główną nagrodę – Złotą Ciupagę – podczas Międzynarodowego Festiwalu Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem. Lista zagranicznych występów powiększyła się wówczas m.in. o Brazylię, Indie, Nepal i Japonię. Ważnym elementem działalności stało się również wychowanie kolejnych pokoleń. Powstała „Mała Istebna” – dziecięca grupa, która pozwala najmłodszym mieszkańcom Trójwsi poznawać lokalną kulturę i w przyszłości zasilać szeregi dorosłego zespołu.

Dziś „Istebną” prowadzą Natalia Zowada i Janina Juroszek – tancerki od wielu lat związane z zespołem, które przejęły odpowiedzialność za jego dalszy rozwój. Grupa liczy około 40 osób, a w jubileuszowe przygotowania angażują się również dawni członkowie.

125 lat historii „Istebnej” to historia ludzi, którzy udowodnili, iż tradycja może być jednocześnie zakorzeniona w przeszłości i obecna na światowych scenach. Z jubileuszu cieszyli się wraz z publicznością Tygodnia Kultury Beskidzkiej w amfiteatrze Wiśle podczas półtoragodzinnego koncertu, który odbył się 31 lipca. Oprócz obecnych członków popis dali też byli członkowie grupy – 12 par, które na tę okoliczność ćwiczyła już od roku.

Fot. Z archiwum zespołu