56 minut temu
Obowiązujące w Polsce przepisy dotyczące cmentarzy i chowania zmarłych powstały w zupełnie innych realiach społecznych, organizacyjnych i technologicznych. Ustawa z 31 stycznia 1959 roku, mimo kolejnych nowelizacji, przez cały czas stanowi podstawę funkcjonowania cmentarzy komunalnych i wyznaniowych. Rząd od lat przygotowuje kompleksową reformę, która ma uporządkować zarówno procedury pogrzebowe, jak i prawa osób korzystających z nekropolii.
W wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów znajduje się projekt nowej ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, oznaczony numerem UD278. Zakłada on między innymi wprowadzenie elektronicznych dokumentów, uregulowanie prawa do grobu, uporządkowanie zasad likwidacji miejsc pochówku oraz stworzenie nowych rejestrów cmentarnych. Zmiany mają także objąć funkcjonowanie przedsiębiorstw pogrzebowych i zasady lokalizowania cmentarzy.
Reforma pozostaje jednak projektem legislacyjnym. Samo umieszczenie proponowanych rozwiązań w rządowym wykazie nie oznacza, iż wszystkie zaczną obowiązywać. przez cały czas podstawowym aktem regulującym tę dziedzinę jest ustawa z 1959 roku.
Prawo do grobu i rezerwacja miejsca pochówku. Co ma się zmienić?
Jednym z najważniejszych elementów planowanej reformy jest uporządkowanie zasad dotyczących prawa do grobu. Obecne regulacje nie rozstrzygają wszystkich sytuacji związanych z rezerwacją miejsca pochówku, organizacją pogrzebu i uprawnieniami członków rodziny. W praktyce prowadzi to do sporów, szczególnie gdy kilka osób rości sobie prawa do dysponowania rodzinnym grobowcem.
Projekt przewiduje wprowadzenie bardziej jednoznacznych definicji prawa do grobu, prawa do organizacji pochówku oraz rezerwacji miejsca na cmentarzu. Ustawodawca zamierza również szczegółowo uregulować zasady likwidowania grobów, co ma ograniczyć wątpliwości dotyczące ich dalszego użytkowania.
Obecnie istotne znaczenie ma zasada 20 lat obowiązująca w przypadku grobów ziemnych. Po upływie tego okresu możliwe jest ponowne użycie grobu, o ile nie zgłoszono skutecznego zastrzeżenia i nie wniesiono wymaganej opłaty. Przepisy przewidują jednak istotne wyjątki, między innymi dotyczące grobów murowanych przeznaczonych do pochowania więcej niż jednej osoby. Reforma ma uporządkować te zagadnienia i ograniczyć liczbę sytuacji, w których rodziny muszą dochodzić swoich uprawnień na drodze sądowej.
Odległość cmentarza od domów. Obecne przepisy utrudniają inwestycje
Poważnym problemem dla samorządów pozostają również przepisy regulujące lokalizację cmentarzy. Rozporządzenie z 25 sierpnia 1959 roku przewiduje zasadniczo 150-metrową odległość cmentarza od budynków mieszkalnych oraz określonych obiektów związanych z produkcją, przechowywaniem i przygotowywaniem żywności. Dystans ten można zmniejszyć do 50 metrów, jeżeli spełnione zostaną wymagania dotyczące sieci wodociągowej.
Ograniczenia mają charakter sanitarny, ale utrudniają zarówno budowę nowych nekropolii, jak i rozbudowę istniejących. Problem jest szczególnie dotkliwy w miejscowościach, w których zabudowa mieszkaniowa stopniowo zbliżała się do terenów cmentarnych.
W kwietniu 2026 roku przedstawiciele samorządów ponownie apelowali do rządu o zmianę przepisów. Burmistrz Kowala Eugeniusz Gołembiewski zwracał uwagę na potrzebę odmiennego traktowania pochówków tradycyjnych i urnowych. Jego zdaniem utrzymywanie jednakowych wymagań odległościowych może ograniczać możliwość zapewnienia mieszkańcom nowych miejsc pochówku.
Rządowy projekt zakłada modyfikację zasad dotyczących odległości cmentarzy od zabudowy. Szczegółowy kształt przyszłych rozwiązań będzie jednak zależał od ostatecznej wersji uchwalonych przepisów.
Elektroniczna karta zgonu i koroner. Mniej formalności po śmierci bliskiego
Kolejny obszar reformy dotyczy procedur związanych ze stwierdzaniem i dokumentowaniem zgonów. Obecny system przez cały czas opiera się w dużej mierze na dokumentacji papierowej, a rodziny zmarłych mogą napotykać trudności związane z ustaleniem, kto powinien formalnie potwierdzić śmierć osoby, która zmarła poza szpitalem.
Projekt przewiduje wprowadzenie instytucji koronera, czyli osoby odpowiedzialnej za wykonywanie określonych czynności związanych ze stwierdzaniem i dokumentowaniem zgonów. Planowana jest również elektroniczna karta zgonu, która ma usprawnić przepływ informacji pomiędzy służbą zdrowia, urzędami i podmiotami odpowiedzialnymi za organizację pochówków.
Cyfryzacja ma ograniczyć konieczność przekazywania dokumentów w formie papierowej i przyspieszyć rejestrację zgonów. Dla rodzin oznaczałoby to potencjalnie mniej formalności w okresie bezpośrednio poprzedzającym pogrzeb.
Elektroniczny rejestr grobów i cmentarzy. Nowe zasady prowadzenia ewidencji
Istotnym elementem reformy jest również stworzenie elektronicznych ksiąg cmentarnych oraz rejestrów grobów, miejsc spoczynku i cmentarzy. w tej chwili sposób prowadzenia dokumentacji różni się w zależności od zarządcy nekropolii, a część historycznych danych przechowywana jest wyłącznie w tradycyjnej postaci.
Nowe rozwiązania mają ułatwić ustalanie lokalizacji grobów oraz identyfikowanie miejsc pochówku. Szczególną ochroną mają zostać objęte groby wojenne, miejsca spoczynku weteranów walk o niepodległość oraz groby osób zasłużonych dla Polski.
Projekt przewiduje również uporządkowanie zasad funkcjonowania przedsiębiorstw pogrzebowych. Planowane jest wprowadzenie działalności regulowanej, rejestru przedsiębiorców i wymogów, których spełnienie miałoby być warunkiem legalnego świadczenia określonych usług pogrzebowych.
Reforma cmentarzy. Kiedy nowe przepisy wejdą w życie?
Przygotowanie nowych regulacji trwa od wielu lat. Wcześniejsze próby reformowania prawa pogrzebowego nie doprowadziły do zastąpienia ustawy z 1959 roku. Również obecny projekt obejmuje szeroki zakres zagadnień, od stwierdzania zgonów po zasady zarządzania nekropoliami, co wymaga uzgodnień między różnymi instytucjami.
Potrzebę zmian ponownie potwierdziły wydarzenia z 2026 roku. Oprócz apeli samorządowców dotyczących odległości cmentarzy od zabudowy, we wrześniu do Sejmu trafiła interpelacja poselska dotycząca zasad ustalania opłat na cmentarzach komunalnych. Pokazuje to, iż problemy obejmują nie tylko organizację pochówków, ale również finansowanie i zarządzanie nekropoliami.
Na 12 października 2026 roku nie ma potwierdzonego terminu wejścia w życie całej planowanej reformy. Do czasu uchwalenia nowych regulacji rodziny zmarłych, przedsiębiorcy i samorządy muszą stosować dotychczasowe przepisy.
