To jedno z najczęściej odwiedzanych muzeów w Warszawie. Jego siedziba mieści się w dawnej elektrowni tramwajowej

Zdjęcie: Muzeum Powstania Warszawskiego (autor: Cezary Warś/UM Warszawa)

Historia Muzeum Powstania Warszawskiego

Choć potrzeba upamiętnienia zrywu i jego bohaterów była dla większości Polaków oczywista, w powojennej Polsce sytuacja polityczna nie sprzyjała publicznej dyskusji o powstaniu. Priorytetem była odbudowa zniszczonej stolicy, nie budowa miejsca pamięci. Pierwsze pomysły utworzenia placówki pojawiły się już w 1956 roku, w atmosferze odwilży po śmierci Józefa Stalina. Dopiero 1 lipca 1981 roku powołano Społeczny Komitet Budowy Muzeum Powstania Warszawskiego, który wytypował na siedzibę ruiny dawnego Banku Polskiego przy ulicy Bielańskiej. Komitet przetrwał zaledwie dwa lata – został rozwiązany, gdy jego członkom odmówiono wejścia w struktury reżimowego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację.

W 1983 roku przy Muzeum Historycznym m.st. Warszawy utworzono oddział zajmujący się gromadzeniem pamiątek po Powstańcach. W ciągu dwudziestu lat działalności zebrano kilkanaście tysięcy eksponatów. Przełom nastąpił dopiero na początku XXI wieku. Z inicjatywy ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego zdecydowano o utworzeniu siedziby muzeum w gmachu niedawno zlikwidowanej Elektrowni Tramwajów Miejskich. W grudniu 2003 roku rada Warszawy formalnie powołała Muzeum Powstania Warszawskiego. Industrialny charakter dawnej elektrowni tramwajowej przy Przyokopowej i Grzybowskiej posłużył do stworzenia wyjątkowej, wielopoziomowej scenerii wystawy.

Otwarcie w przeddzień 60. rocznicy

Placówkę otwarto 31 lipca 2004 roku, dzień przed 60. rocznicą wybuchu powstania i zaledwie rok po podjęciu ostatecznej decyzji o powstaniu muzeum. Od otwarcia dyrektorem instytucji jest Jan Ołdakowski.

Muzeum dokumentuje trwającą 63 dni walkę mieszkańców stolicy z okupantem niemieckim. Ekspozycja rozmieszczona jest na trzech kondygnacjach dawnej zajezdni tramwajowej. To jedno z pierwszych w Polsce tzw. muzeów narracyjnych – zwiedzający poznają historię powstania dzięki interaktywnym elementom scenografii, które oddają klimat 1944 roku, filmom i nagraniom. Centralnym punktem wystawy jest Serce w Monumencie – stalowy pomnik, który przechodzi przez wszystkie piętra muzeum, a na którym wyryto kalendarium powstańczych walk.

Zbiory Muzeum Powstania Warszawskiego są imponujące. Kolekcja liczy ponad sto tysięcy eksponatów, z czego ponad 70 tysięcy trafiło tam jako dary. Muzeum prowadzi też Archiwum Historii Mówionej, które gromadzi relacje żyjących uczestników powstania. MPW bije rekordy popularności. Przez pierwsze dziesięć lat działalności odwiedziło je ponad 4,6 miliona osób.

Muzeum Powstania Warszawskiego – godziny otwarcia, bilety

• Godziny otwarcia: pon. 10:00-18:00, wt. nieczynne, śr.-nd. 10:00-18:00
• Bilety: normalny: 35 zł, ulgowy: 30 zł

Dlaczego wybuchło Powstanie Warszawskie?

Decyzję o wybuchu powstania podejmowano w dramatycznych okolicznościach lata 1944 roku. Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy od wschodu, a dowództwo Armii Krajowej chciało wyzwolić stolicę własnymi siłami, zanim wkroczą do niej Sowieci – w ramach szerszej akcji "Burza". 26 lipca 1944 roku rząd polski na uchodźstwie w Londynie upoważnił generała Tadeusza Komorowskiego "Bora" oraz delegata rządu na kraj Jana Stanisława Jankowskiego do rozpoczęcia akcji zbrojnej mającej wyzwolić Warszawę.

31 lipca 1944 roku zapadła ostateczna decyzja. Powstanie rozpoczęło się 1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00 – tzw. godzinie "W". Dowódcą sił powstańczych został pułkownik Antoni Chruściel "Monter". Choć oficjalnie zryw wybuchł o 17:00, do pierwszych starć doszło już o 13:50 na Żoliborzu, gdzie żołnierze transportujący broń wdali się w potyczkę z niemieckim patrolem.

Tragiczny bilans ofiar

Powstańcy od początku mierzyli się z ogromną przewagą przeciwnika. W chwili wybuchu walk uzbrojonych było jedynie od 1,5 tys. do 3,5 tys. osób spośród około 36,5 tysiąca walczących. Oznaczało to, że zbrojny był mniej więcej co dwudziesty piąty powstaniec. Posiadanej amunicji starczało na 2-3 dni walki.

Walki trwały znacznie dłużej, niż się spodziewano. Powstanie zakończyło się 2 października 1944 roku stłumieniem przez Niemców oraz zburzeniem miasta. Akt kapitulacji, gwarantujący powstańcom status jeńców wojennych, podpisano w Ożarowie. Kapitulację wymusiły ogromne straty, brak realnej pomocy aliantów oraz bierność wojsk sowieckich stacjonujących po drugiej stronie Wisły.

Zginęło około 18 tysięcy polskich Powstańców, a 25 tysięcy zostało rannych. Ogromne były straty wśród ludności cywilnej – życie straciło około 180 tysięcy osób. Pozostałych przy życiu mieszkańców Warszawy, około pół miliona, wypędzono z miasta, które po powstaniu zostało niemal całkowicie zburzone. Specjalne oddziały niemieckie, używając dynamitu i ciężkiego sprzętu, jeszcze przez ponad trzy miesiące niszczyły resztki ocalałej zabudowy. Do niemieckiej niewoli trafiło ponad 15 tysięcy Powstańców, w tym dwa tysiące kobiet, wśród nich niemal całe dowództwo Armii Krajowej.