1 godzina temu
Miasto rusza z realizacją kluczowej inwestycji hydrotechnicznej na mapie południowego Krakowa. Przy ul. Udzieli powstanie nowoczesny zbiornik retencyjny, który wraz z rozwiązaniami z zakresu błękitno-zielonej infrastruktury ma zatrzymać fale wezbraniowe na Serafie i uchronić mieszkańców Starego Bieżanowa oraz Podgórza przed niszczycielskimi skutkami ulew, które co roku powodują w tym rejonie ogromne straty. O podłożu hydrologicznym problemu, błędach urbanistycznych z przeszłości i granicach gwarancji inżynieryjnych rozmawiamy z dr. hab. inż. Stanisławem Rybickim, prof. PK z Katedry Technologii Środowiskowych na Wydziale Inżynierii Środowiska i Energetyki Politechniki Krakowskiej.
Stary Bieżanów i tereny rozciągające się wzdłuż koryta rzeki Serafy to od lat jedno z najbardziej zapalnych miejsc na hydrologicznej mapie Krakowa. Wystarczy kilka dni intensywnego deszczu, by ta niepozorna na co dzień rzeczka zamieniła się w rwący żywioł, podtapiający domy, wdzierający się do piwnic i paraliżujący lokalną infrastrukturę. Choć w ostatnich latach podjęto liczne działania zaradcze, a miasto zapowiada realizację kolejnego zbiornika retencyjnego, lokalna społeczność po każdej większej ulewie zadaje to samo pytanie: dlaczego ten problem stale powraca i czy istnieje cień szansy na jego całkowite rozwiązanie?
Okazuje się, iż aby zrozumieć skalę wyzwania, z jakim mierzy się ta część miasta, należy przyjrzeć się ukształtowaniu terenu. Bieżanów leży bowiem w naturalnej niecce, do której spływają wody opadowe z okolicznych wzniesień i mniejszych dopływów. Historycznie były to obszary podmokłe, stanowiące naturalną strefę buforową i zalewową dla rzeki Serafy oraz jej dopływu, Malinówki. Jeszcze na przełomie XIX i XX wieku znajdowało się tu zaledwie kilkaset domów, a przeważającą większość terenu stanowiły pola uprawne, łąki i nieużytki, które bez problemu absorbowały nadmiar deszczówki.
Wydawanie decyzji o warunkach zabudowy bez całościowych planów zagospodarowania przestrzennego i weryfikacji chłonności gruntu doprowadziło do dogęszczenia zabudowy. Miejsca, w których dawniej woda rozlewała się swobodnie, zostały pokryte betonowymi nawierzchniami, asfaltem i dachami osiedli. Systematyczne zmniejszanie retencji terenowej sprawia, iż woda z ulew natychmiast trafia do koryta Serafy, wywołując nagłe wezbrania.
Eksperci z Politechniki Krakowskiej zwracają uwagę, iż bez zrozumienia pełnego profilu morfologicznego tej niecki każda nowa inwestycja hydrotechniczna przyniesie jedynie częściową ulgę. Zapytany o uwarunkowania geograficzne Starego Bieżanowa dr hab. inż. Stanisław Rybicki, prof. PK z Katedry Technologii Środowiskowych na Wydziale Inżynierii Środowiska i Energetyki Politechniki Krakowskiej, jednoznacznie przedstawia genezę problemu i specyfikę lokalnego mikroklimatu hydrologicznego.
– Powiedzmy sobie szczerze: tam jest bardzo specyficzne ukształtowanie terenu, w dodatku silnie zurbanizowanego. Jest płasko, a tereny te, gdyby je otworzyć, w sposób naturalny wypełniłyby się wodą, bo woda zawsze wraca na swoje miejsce. Problem polega na tym, iż zabudowa stale się w tym miejscu rozrasta. Masowo budowano obiekty mieszkaniowe, przez co drastycznie zmniejszyła się naturalna chłonność gruntu. Woda, zamiast wsiąkać i powoli spływać, błyskawicznie trafia do tego niewielkiego cieku, nieledwie rzeczki, która nie jest w stanie przyjąć tak dużych ilości wody. Kiedyś tamte tereny naturalnie podmakały, okresowo tworzyły się rozlewiska. Teraz w tych miejscach mieszkają ludzie, co jest przecież naturalną koleją rzeczy w miastach. Z drugiej strony Bieżanów leży w naturalnej niecce, do której spływa woda z okolicznych potoków. Kiedy spojrzymy na Malinówkę, widzimy, iż ona również błyskawicznie ściąga wody w dół swojego biegu. Powoduje to, iż w ciągu kilkunastu minut poziom wody w najniżej położonym obszarze może wzrosnąć o kilkanaście centymetrów, uderzając w najbliższy, bardzo płaski teren. Obszar ten jest z jednej strony atrakcyjny pod zabudowę, ale z drugiej strony to niecka o bardzo niekorzystnym układzie morfologicznym i hydrologicznym. Kraków jest ukształtowany nierównomiernie, stąd w niektórych jego częściach konieczność budowy suchych zbiorników retencyjnych. To duży wysiłek gospodarczy Wód Polskich, ale te zbiorniki nie są porywająco wielkie. Nie jest to zarzut wobec administracji wodnej — po prostu bardzo intensywna zabudowa sprawia, iż niezwykle trudno pozyskać nowe tereny pod takie inwestycje. Suche zbiorniki mają tę zaletę, iż rozwiązują problem retencji i wyłączają teren z dalszej zabudowy, ale z racji ograniczeń przestrzennych nie mogą być zbyt duże. Na ten stan składają się więc intensywna zabudowa, niekorzystna lokalizacja w obniżonej niecce i duży obszar odwadniany do jednej rzeki — tłumaczy w rozmowie z KRKnews.
W przestrzeni internetowej pojawiły się informacje, iż nowy zbiornik ma mieć pojemność zbliżoną do basenu olimpijskiego. Prof. Rybicki zwraca uwagę, iż to duże uogólnienie.
– Porównanie do basenu olimpijskiego nie jest adekwatne. Kompletny basen olimpijski ma około 2000 metrów sześciennych pojemności, my zaś mówimy o czymś, co będzie miało 3,5 tysiąca metrów sześciennych, czyli prawie dwa razy więcej. To większy obiekt, ale spójrzmy na ilość wody, która napływa podczas krótkiego okresu ulewnego deszczu. Taki zbiornik odprowadzi część wody i w jakimś zakresie spłaszczy falę. Jak pamiętam dawne przymiarki dla Malinówki i Serafy, zakładano, iż system pomieści 330 tysięcy metrów sześciennych wody. To była sensowna wielkość. Musimy jednak pamiętać o dwóch rzeczach: teren jest stale zabudowywany, więc obliczenia inżynierskie powinny być regularnie aktualizowane, bo stale zwiększa się powierzchnia szczelna, na której koncentruje się woda. Poza tym takie zbiorniki wiążą się z uciążliwościami społecznymi i technicznymi. Na ich dnie osadza się muł, który trzeba regularnie usuwać dzięki specjalistycznego sprzętu. To nie jest samo dobro, ale w tej części Krakowa to konieczność, bez której nic innego nie wymyślimy — zaznacza.
Prowadzenie tak dużych prac budowlanych w bezpośrednim sąsiedztwie osiedli oraz infrastruktury kolejowej nieodłącznie wiąże się z hałasem, ruchem ciężkiego sprzętu i utrudnieniami komunikacyjnymi. Mieszkańcy obawiają się nie tylko samego przebiegu inwestycji, ale przede wszystkim pytają o to, czy poniesiony trud przyniesie wyczekiwany spokój na lata. Zapytany o uciążliwości związane z placem budowy oraz margines ryzyka, z jakim zawsze trzeba się liczyć przy dynamicznych zjawiskach pogodowych, ekspert Politechniki Krakowskiej stawia sprawę otwarcie.
– Jak budujemy czy przebudowujemy dom, sąsiedzi zawsze mają utrudnienia. Każda inwestycja w mieście niesie ze sobą niedogodności. Obyśmy tylko uniknęli błędów z przeszłości, które wymagały późniejszych poprawek. Celem jest zmniejszenie liczby osób zagrożonych. Żaden rozsądny inżynier nie da jednak gwarancji, iż nikogo nigdy nie zaleje. Przez 40 lat pracy widziałem wiele i wiem, iż pewnych zjawisk natury nie da się w pełni przewidzieć. Nowy zbiornik wraz z szerszym planem zagospodarowania ma zminimalizować te ryzyka. Gmina miała kiedyś na tym terenie kilkadziesiąt arów, na których mogło powstać kilka domów. Zdecydowano jednak o zaciśnięciu zębów i budowie zbiornika, aby spłaszczyć falę powodziową. Inwestycja ta łączy się też z programem „Zielone Ulice”. Nie zastępuje on budowy zbiornika, ale działa równolegle. Rozbetonowujemy ulice, przywracamy naturalną chłonność gruntu i chronimy strefy korzeniowe przed suszą. Dążymy do tego, by woda zatrzymywała się lokalnie. Choć na tym nie koniec działań urzędu w tej części Krakowa, pewne procesy muszą być realizowane kompleksowo — wyjaśnia profesor Rybicki.
W ciągu ostatnich dekad Kraków wielokrotnie gościł przedstawicieli władz i instytucji, którzy po kolejnych podtopieniach zapewniali przed kamerami, iż nowo oddawane wały czy proste zbiorniki raz na zawsze zakończą dramat mieszkańców Starego Bieżanowa. Życie weryfikowało te deklaracje, co doprowadziło do sporego sceptycyzmu lokalnej społeczności także wobec planowanej inwestycji przy ulicy Udzieli.
– Zawsze odmawiałem udziału w takich zapewnieniach. Jestem pracownikiem politechniki, inżynierem z 40-letnim stażem, wykonującym zawód zaufania publicznego w świetle prawa. Nie mogę przed ludźmi lawirować ani ukrywać faktów dla celów politycznych. Musimy z pokorą patrzeć na zjawiska pogodowe. Deszcz miarodajny sprzed 20 lat to dziś „lekka mżawka” w porównaniu z dzisiejszymi komórkami burzowymi. Inżynierowie wymiarują urządzenia na podstawie doświadczenia, ale przyjmują, iż przyroda upomina się o swoje. Amplitudy pogodowe są coraz bardziej niekorzystne, a ulewne deszcze, choć krótsze, mają znacznie większą intensywność. Kiedyś uznawano to za hipotetyczne, a dziś jest codziennością. Kiedyś ktoś w dobrej wierze powiedział mieszkańcom, iż „nie ma już miejsca na więcej zbiorników”, co mogło rodzić złudne poczucie, iż inwestycje dobiegły końca. Pamiętam jednak ulewy z 1997 roku na Woli Justowskiej, kiedy głębokie rowy wzdłuż ulicy 28 Lipca nie nadążały z odbiorem wody. Cały czas uczymy się pokory i pracujemy nad poprawą sytuacji. Choć te inwestycje pozwolą miastu odetchnąć, nikt odpowiedzialny nie powie, iż to koniec zaspokajania potrzeb. W tej konkretnej lokalizacji ważne jest też prawidłowe przeprowadzenie wody na drugą stronę torów — ocenia ekspert w rozmowie z KRKnews.
Trudno analizować obecną sytuację bez powrotu do decyzji planistycznych z przełomu wieków.
– To kwestia zarówno zmian klimatycznych, jak i dawnych zaszłości planistycznych. Przez lata, przy wydawaniu decyzji o warunkach zabudowy i braku planów zagospodarowania, nie analizowano stopnia uszczelnienia terenu ani dopuszczalnej powierzchni zabudowy w kontekście ryzyka powodziowego. Panowało przekonanie, iż „każdy może budować u siebie”. Warto spojrzeć na historię Bieżanowa. Pod koniec XIX wieku było tam zaledwie kilkaset domów, a resztę stanowiły tereny rolnicze, zielone i łąki, które naturalnie chłonęły wodę. Dziś ludzie budują tam, gdzie dawniej nikt by się nie odważył ze względu na zagrożenie podtopieniem. To problem ogólnokrajowy, dotyczący atrakcyjnych terenów. Kiedy deweloperzy planują setki budynków, jak na terenie dawnej Drożdżowni, presja drastycznie rośnie. Wystarczy spojrzeć na ulice takie jak Czeczów. Wokół każdego domu powstają uszczelnione nawierzchnie, dojazdy do garaży i chodniki. Przed wojną domy stały na dużych działkach po kilkadziesiąt arów, a dzisiaj dzielimy je na małe działki po 6 arów. Choć w teorii plan określa maksymalny procent zabudowy, w praktyce teren bywa mocno „doszczelniony”. W Bieżanowie dochodzi do tego fatalny układ hydrologiczny i morfologiczny. Woda spływa do najniższej niecki, w której wyrastają kolejne osiedla — zauważa profesor Politechniki Krakowskiej.
Współczesna inżynieria miejska coraz silniej stawia na rozwiązania z zakresu błękitno-zielonej infrastruktury, takie jak ogrody deszczowe, powierzchnie przepuszczalne czy zielone dachy. Choć stanowią one cenny element łagodzący skutki opadów, w zderzeniu z nawalnymi ulewami wymagają stałego współdziałania z tradycyjnymi obiektami hydrotechnicznymi.
– To działa synergicznie. Zielona infrastruktura radzi sobie ze zwykłymi opadami, a przy ulewach pozwala wodzie wsiąkać przez pierwsze kilkanaście minut. Dopiero potem dochodzi do spływu powierzchniowego. Przy gwałtownych komórkach burzowych nie ma mądrych. Jedynym pewnym sposobem jest powstrzymanie się od budowania w najniższych punktach. Z kolei budowanie wysoko na wzniesieniach też niesie inne ryzyka, takie jak spływanie błota i kamieni z lasów. Nie można obiecywać stuprocentowej gwarancji. Inżynierowie dają z siebie wszystko, ale trzeba działać kompleksowo. Mieszkańcom radzimy, by także we własnym zakresie sprawdzali swoje nieruchomości i szukali lokalnych sposobów zatrzymywania wody na działkach. Na politechnice testujemy innowacyjne układy zbiorników i odwodnień, ale pamiętajmy: całkowitego, stuprocentowego zabezpieczenia przed każdym deszczem nie da się zagwarantować — podkreśla profesor Rybicki.
Przypomnijmy, projekt o wartości około 2,87 mln zł zakłada budowę nowoczesnego zbiornika retencyjnego o pojemności około 3,5 tys. mł, który powstaje na gruntach o powierzchni blisko 60 arów w odpowiedzi na dramatyczne podtopienia z sierpnia 2021 roku. Nowy obiekt ma za zadanie skutecznie zatrzymywać nadmiar deszczówki podczas gwałtownych ulew, odciążając lokalną kanalizację oraz okoliczne cieki, a tym samym zwiększając bezpieczeństwo przeciwpowodziowe mieszkańców Bieżanowa i Podgórza. Prace budowlane potrwają do stycznia 2028 roku i obejmują nie tylko uformowanie czaszy zbiornika, ale także przebudowę sieci podziemnych, stworzenie nowego układu dojazdowego, nasadzenia zieleni oraz wyznaczenie strefy dla płazów.
